श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील २७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सव्विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, मी भूत, वर्तमान आणि भविष्यातील सर्व प्राण्यांना पूर्णपणे जाणतो, परंतु मायेच्या पडद्यामुळे हे जग मला ओळखू शकत नाही. आता या सत्ताविसाव्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या ‘मानवी अज्ञानाचा आणि मोहाचा मूळ उगम‘ (The Origin of Delusion)
अचूकपणे उलगडून दाखवतात. जीवाला ईश्वराचा विसर नेमका कसा आणि कधी
पडतो? याचे उत्तर देताना भगवान सांगतात की, ‘इच्छा (आसक्ती/राग) आणि द्वेष
यांपासून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःख, अनुकूल-प्रतिकूल अशा
द्वंद्वांच्या मोहाने या विश्वातील सर्व प्राणी जन्मापासूनच (सृष्टीच्या
आरंभापासूनच) घोर अज्ञानात आणि संमोहात पडतात‘; हे मानवी मनाच्या मूळ रोगाचे निदान भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.
२.
मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
इच्छाद्वेषसमुत्थेन
द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि
संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ २७ ॥
संधी विग्रह
इच्छा-द्वेष-समुत्थेन
द्वन्द्व-मोहेन भारत ।
सर्व-भूतानि
सम्-मोहम् सर्गे यान्ति परम्-तप ॥ २७ ॥
३. शब्दार्थ
·
इच्छा-द्वेष-समुत्थेन = इच्छा (मिळवण्याची आसक्ती)
आणि द्वेष (नको असलेल्या गोष्टींचा तिरस्कार) यांपासून उत्पन्न झालेल्या
·
द्वन्द्व-मोहेन = द्वंद्वांच्या मोहाने
(सुख-दुःख, नफा-तोटा, मान-अपमान
इत्यादी परस्परविरोधी जोड्यांमुळे निर्माण झालेल्या संभ्रमाने)
·
भारत = हे भारता (भरतवंशीय अर्जुना!)
·
सर्व-भूतानि = सर्वच्या सर्व चराचर प्राणी
/ सर्व जीव
·
सम्-मोहम् = घोर संमोहाला / अंध
अज्ञानाला / मूढतेला
·
सर्गे = उत्पत्तीच्या वेळी /
जन्माला येतानाच / सृष्टीच्या आरंभी
·
यान्ति = प्राप्त होतात / जातात
·
परम्-तप = हे परंतपा (शत्रूंना
तपावणारा / शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या हे अर्जुना!)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे भरतवंशीय परंतप अर्जुना! इच्छा
आणि द्वेष यांपासून निर्माण झालेल्या द्वंद्वांच्या मोहामुळे (इच्छाद्वेषसमुत्थेन
द्वन्द्वमोहेन), सृष्टीतील सर्व प्राणिमात्र जन्म घेतानाच घोर संमोहात (अज्ञानात)
पडतात (सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति).”
या
श्लोकात मानवी मनाच्या भरकटण्याचे मूळ मानसशास्त्रीय कारण तीन टप्प्यांत उलगडले
आहे:
1.
इच्छा आणि द्वेष (The Root Cause):
o इच्छा (Rāga):
अनुकूल वस्तू, व्यक्ती किंवा सुखाची सतत हाव
बाळगणे.
o द्वेष (Dveṣa):
प्रतिकूल परिस्थिती, दुःख किंवा विरोधकांचा
सतत तिरस्कार करणे.
2.
द्वन्द्वमोह (The Trap of Dualities): इच्छा आणि द्वेष यांतून मानवी
बुद्धी ‘सुख-दुःख‘, ‘नफा-तोटा‘,
‘आपला-परका‘ अशा द्वंद्वांच्या चक्रव्यूहात
अडकते. यामुळे माणसाला प्रत्येक गोष्ट तुकड्या-तुकड्यांत दिसते, मूळ एकी (एकत्व) दिसत नाही.
3.
सर्गे संमोहं यान्ति (Inherent Delusion): देहाचा जन्म होताच बाह्य
विषयांच्या स्पर्शाने जीवाचे मन या द्वंद्वांमध्ये इतके गुंतून जाते की, तो स्वतःचे अमर आत्मस्वरूप आणि सर्वव्यापी परमात्मा या दोघांनाही पूर्णपणे
विसरून जातो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि
शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, पूर्वजन्माच्या वासनांमुळे देह धारण करताच (सर्गे) जीवामध्ये अनुकूल
विषयांची ‘इच्छा‘ आणि प्रतिकूल
विषयांचा ‘द्वेष‘ नैसर्गिकरीत्या प्रगट
होतो. या इच्छा-द्वेषांमुळे उत्पन्न झालेल्या शीतोष्ण, सुख-दुःखादी
द्वंद्वमोहाने आच्छादल्यामुळे सर्व प्राण्यांची विवेकशक्ती नष्ट होते. जो मनुष्य
स्वतःच्याच आंतरिक द्वंद्वात मोहित झाला आहे, तो सर्व
विश्वाचा साक्षी असणाऱ्या परमात्म्याला कसा जाणू शकेल? म्हणूनच
सर्व जीव अज्ञानात भटकतात.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, जन्माच्या क्षणापासूनच जीव
प्रकृतीतील सुख-दुःखांना स्वतःचे स्वरूप मानू लागतो. या द्वंद्वमोहामुळे भगवंतांचे
ध्यान आणि भक्ती करण्याकडे त्याचे मन वळतच नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील इच्छा-द्वेषाच्या जाळ्याचे आणि जीवाच्या संमोहाचे
वर्णन करताना अत्यंत मार्मिक व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था देहाची उत्पत्ती होतां। जीवांसी जडली इच्छा-द्वेषाची व्यथा। तेणें द्वंद्वांचा संमोह तत्त्वतां। वाढीसी गेला॥
इच्छेनें सुखाची हाव धरविली।
द्वेषानें दुःखाची धास्ती घातली। तेथ समत्वाची बुद्धी हरपली। जीवांचिया ठायीं॥ जैसें वाऱ्याचेनि बळें पाणी क्षोभे। मग
तरंगांमाजीं प्रतिबिंब न शोभे। तैसें इच्छा-द्वेषांचेनि लोभें। भ्रांत झाले प्राणी॥
आपुलें मूळ रूप विसरले।
मायेचिया द्वंद्वांत सांपडले। म्हणोनि मज अजन्म्यासी नेणती जाहले। जन्मापासूनि बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था, देहाची उत्पत्ती होताच जीवांना इच्छा आणि द्वेषाची
मोठी व्यथा जडते; आणि त्यातून सुख-दुःखाचा द्वंद्वमोह अधिकच
बळावतो. इच्छेने सुखाची अथांग हाव लावली आणि द्वेषाने दुःखाची भीती निर्माण केली;
त्यामुळे जीवाच्या अंतःकरणातील समत्वाची विवेकी बुद्धी पूर्णपणे
हरवून गेली. ज्याप्रमाणे
सोसाट्याच्या वाऱ्याने पाणी खवळले की त्यात चंद्राचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसत नाही; तसेच इच्छा आणि
द्वेषाच्या भोवऱ्यात सापडल्यामुळे सर्व प्राणी भ्रांत (संमोहित) झाले आहेत. ते
स्वतःचे मूळ स्वरूप विसरून मायेच्या द्वंद्वात अडकले आहेत; म्हणूनच
जन्मापासूनच ते माझ्या सर्वव्यापी मूळ तत्त्वाला ओळखू शकत नाहीत.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
मानसिक अस्थिरता, राग-लोभ आणि अति-अपेक्षेने भरलेल्या आधुनिक जीवनात हा श्लोक आत्ममुक्तीचे
सूत्र देतो:
·
इच्छा-द्वेषाच्या सापळ्यातून बाहेर पडणे (Emotional Balance): प्रत्येक गोष्ट माझ्या
मनासारखीच घडली पाहिजे हा अट्टाहास (इच्छा) आणि मनाविरुद्ध घडल्यास होणारा संताप
(द्वेष) हाच सर्व दुःखांचे मूळ कारण आहे.
·
द्वंद्वांच्या पलीकडे पाहणे (Equanimity): सुख आणि दुःख, नफा आणि तोटा हे जीवनातील बदलणारे ऋतू आहेत; त्यांना
साक्षीभावाने स्वीकारल्यास मनाचा संमोह (Confusion) नष्ट
होतो.
·
विवेकाची जागृती: जन्मापासून आलेले हे मानसिक
पूर्वग्रह ओळखून तटस्थपणे स्वतःच्या भावनांचे निरीक्षण करणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी इच्छा-द्वेष आणि द्वंद्वमोह
हेच सर्व जीवांच्या अज्ञानाचे मूळ कारण असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
परंतु मग या अथांग द्वंद्वमोहातून कोणती भाग्यवान माणसे मुक्त
होतात आणि भगवंतांची भक्ती करतात—
‘ज्या पुण्यवान
लोकांचे पाप समूळ नष्ट झाले आहे, ते पुरुष या
इच्छा-द्वेषाच्या द्वंद्वमोहातून पूर्ण मुक्त होऊन दृढनिश्चयाने माझी अनन्य भक्ती
करतात (येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् /
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः)‘— या पुण्यवान साधकांच्या मुक्तीचे रहस्य भगवान पुढील अठ्ठाविसाव्या श्लोकात
मांडणार आहेत.