श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील २ ऱ्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील पहिल्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी “माझ्या ठिकाणी मन आसक्त
करून आणि माझा अनन्य आश्रय घेऊन तू मला संशयाविना समग्र रूपात कसा जाणू शकशील,
ते ऐक” असे सांगून सातव्या अध्यायाच्या
उपदेशाची प्रस्तावना केली. आता या दुसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण स्वतः देणार
असलेल्या त्या उपदेशाचे ‘परमोच्च सामर्थ्य आणि अद्वितीय वैशिष्ट्य‘ अर्जुनाला स्पष्ट करतात. हे ज्ञान केवळ पुस्तकी किंवा सैद्धांतिक नसून ते ‘अनुभवासहित‘ (सविज्ञानम्) आहे; आणि हे ज्ञान एकदा प्राप्त झाले की या संपूर्ण विश्वामध्ये मानवाला ‘जाणून घेण्यासारखे इतर काहीही
शिल्लक उरत नाही‘ (यज्ज्ञात्वा नेह
भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते), अशी आत्मज्ञानाची परिपूर्णता व दिव्य प्रतिज्ञा भगवान येथे व्यक्त करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
ज्ञानं तेऽहं
सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा
नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ २ ॥
संधी विग्रह
ज्ञानम् ते
अहम् स-विज्ञानम् इदम् वक्ष्यामि अशेषतः ।
यत् ज्ञात्वा
न इह भूयः अन्यत् ज्ञातव्यम् अवशिष्यते ॥ २ ॥
३. शब्दार्थ
·
ज्ञानम् = (तात्त्विक / परोक्ष) ज्ञान
(ईश्वराच्या सगुण-निर्गुण स्वरूपाचे मूळ तत्त्वज्ञान)
·
ते = तुला (हे अर्जुना!)
·
अहम् = मी (साक्षात भगवान श्रीकृष्ण)
·
स-विज्ञानम् = विज्ञानासहित / प्रत्यक्ष
अनुभवासहित (अपरोक्ष अनुभूतीसहित)
·
इदम् = हे
·
वक्ष्यामि = सांगेन / संपूर्णपणे उलगडून
दाखवीन
·
अशेषतः = पूर्णपणे / मुळासकट /
कसलाही संशय किंवा अंश शिल्लक न ठेवता
·
यत् = ज्याला
·
ज्ञात्वा = जाणल्यानंतर / प्रत्यक्ष
अनुभवल्यानंतर
·
न = नाही
·
इह = या मनुष्यलोकात / या संसारात
·
भूयः = पुन्हा / आणखी पुढे
·
अन्यत् = दुसरे काहीही
·
ज्ञातव्यम् = जाणून घेण्यासारखे /
जाणण्यास योग्य
·
अवशिष्यते = शिल्लक राहते / उरते
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “मी तुला अनुभवासहित असणारे (सविज्ञानम्)
हे तात्त्विक ज्ञान कोणतीही
गोष्ट शिल्लक न ठेवता संपूर्णपणे सांगेन (ज्ञानं
तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः); जे एकदा जाणले असता, या मनुष्यलोकात पुन्हा दुसरे काहीही जाणून घेण्यासारखे शिल्लक उरत
नाही (यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते).”
या श्लोकात ज्ञानाची दोन अद्भूत अंगे आणि
त्याचा अंतिम परिणाम विशद केला आहे:
1.
ज्ञान वि. विज्ञान (Theory vs Realization):
o ज्ञान: शास्त्र, उपनिषदे किंवा ग्रंथांच्या
आधारे “परमात्मा सर्वत्र आहे आणि सर्व विश्वाचे मूळ आहे”
हे बौद्धिक स्तरावर समजणे (शास्त्रीय/परोक्ष ज्ञान).
o विज्ञान: त्या
ईश्वराचा स्वतःच्या अंतःकरणात व बाह्य चराचरात प्रत्यक्ष पदोपदी साक्षात्कार होणे
(अपरोक्ष अनुभूती).
2.
अशेषतः (Completeness): ईश्वराच्या परा-अपरा
प्रकृतीचे, पंचमहाभूतांचे आणि आत्मतत्त्वाचे असे परिपूर्ण
वर्णन, ज्यामध्ये कोणताही प्रश्न अनुत्तरित राहत नाही.
3. नेह
भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते (The Ultimate Knowledge): ज्याप्रमाणे सोन्याचे मूळ तत्त्व समजले की सोन्याच्या सर्व
दागिन्यांचे ज्ञान आपोआप होते, अथवा माती समजली की मातीच्या सर्व भांड्यांचे रहस्य कळते
(छांदोग्य उपनिषद); तसेच परमात्मा जाणला की संपूर्ण
ब्रह्मांडाचे रहस्य उलगडते आणि बुद्धीची भटकंती कायमची थांबते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘ज्ञान‘ म्हणजे परमेश्वराचे शास्त्रीय
किंवा तात्त्विक स्वरूप जाणणे, आणि ‘विज्ञान‘
म्हणजे स्वतःच्या अंतरंगात त्याचा ‘अपरोक्ष
अनुभव‘ (स्वयं-अनुभूती) येणे.
हे ज्ञान ‘अशेषतः‘ म्हणजे संपूर्णपणे
सांगण्याचे कारण हे आहे की, ज्याप्रमाणे कारण (Cause)
जाणले की त्याचे सर्व कार्य (Effect) जाणले
जाते, तसेच सर्व जगताचे मूळ कारण असणाऱ्या परब्रह्माला जाणले
की संसारात अन्य काहीही ‘ज्ञातव्य‘ (जाणण्यासारखे)
उरत नाही; हाच खरा मोक्ष आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंतांचे दिव्य स्वरूप,
त्यांच्या अद्भूत विभूती आणि त्यांच्या प्राप्तीचा मार्ग हा
अनुभूतीसह समजणे म्हणजे ‘सविज्ञान ज्ञान‘ होय. हे ज्ञान भक्ताला सर्व संशयांतून सोडवून थेट परम पदाची खात्री देते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
विज्ञानासहित ज्ञानाचे आणि त्याच्या परिपूर्णतेचे वर्णन करताना अत्यंत गोड, प्रासादिक व रसाळ
ओव्यांमध्ये सांगतात:
मी सांगैन तुज ज्ञान। जेणे साच
विज्ञानासी भान।
अनुभवाची पूर्ण खूण। उघडे
अंतरीं॥ अशेष
सांगैन साचें। लवलेश न ठेवीन संशयाचें। मूळ उकलीन प्रकृतीचें। सहज तुजपुढें॥
जैसें हातीं घेतां अमृतकण। मग सुटे क्षुधा-तृषेचें भान। तैसें हें जाणतां आत्मज्ञान। दुसरें नुरे ज्ञातव्य॥
जैसें मूळ सिंचिलिया तरू।
तृप्त होये अवघा विस्तारू। तैसें मज जाणतां परिकरू। विश्वचि कळों ये॥ मग बुद्धीसी न पडे कोडें। संसाराचें भान
मोडे। कैवल्याचे
निधान जोडे। अखंड बापा॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, मी तुला
अशा अनुभवासहित ज्ञानाची (सविज्ञान) पूर्ण खूण सांगेन, ज्यामुळे
तुझ्या अंतःकरणात साक्षात साक्षात्कार प्रगट होईल. मी कसलाही संशय मागे न ठेवता हे
रहस्य तुला संपूर्णपणे उलगडून दाखवीन. ज्याप्रमाणे अमृताचा एक थेंब मिळताच माणसाची
तहान आणि भूक कायमची संपून जाते, तसेच हे आत्मज्ञान प्राप्त
झाल्यावर जगात जाणून घेण्यासारखे दुसरे काहीही शिल्लक राहत नाही. ज्याप्रमाणे
झाडाच्या मुळाला पाणी घातले की फांद्या, पाने आणि फुले सर्व
तृप्त होतात; तद्वत विश्वाचे मूळ असणाऱ्या मला जाणले की
संपूर्ण विश्वाचे ज्ञान आपोआप हस्तगत होते आणि बुद्धीचे सर्व संभ्रम कायमचे नाहीसे
होतात.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या माहितीच्या महापुरात (Information Overload), मानसिक
थकव्यात आणि तात्पुरत्या ज्ञानाच्या मागे धावणाऱ्या जगासाठी हा श्लोक शाश्वत मूल्य
देतो:
·
माहिती वि. शहाणपण (Data vs Realization): आज आपल्याकडे इंटरनेटवर
कोट्यवधी माहिती (Data/Information) उपलब्ध आहे, परंतु प्रत्यक्ष अनुभव आणि शहाणपण (विज्ञान) नसल्यामुळे माणूस अशांत आहे.
हे श्लोक ज्ञानाला प्रत्यक्ष जगण्यात उतरवण्याची प्रेरणा देतो.
·
मुळाचा शोध घेणे (Root-Cause Approach): वरवरच्या हजारो समस्या
सोडवण्यापेक्षा समस्येच्या मूळ कारणाचा (Root Cause) शोध
घेतला, की बाकीच्या सर्व गोष्टी आपोआप स्पष्ट होतात.
·
आंतरिक तृप्ती (Intellectual Contentment): जेव्हा आपल्याला जीवनाचा खरा
हेतू आणि आत्मशांतीचा मार्ग गवसतो, तेव्हा बाह्य दिखाऊ
ज्ञानाची किंवा इतरांकडून मान्यतेची (Validation) व्यर्थ भूक
कायमची संपते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या दुसऱ्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी सविज्ञान ज्ञानाची परिपूर्णता आणि त्याचे सर्वसमावेशक महत्त्व विशद
केले आहे.
परंतु हे ज्ञान इतके अलौकिक व दुर्लभ
असताना— ‘हजारो मनुष्यांमध्ये एखादाच
या आत्मसिद्धीसाठी खरा प्रयत्न करतो; आणि अशा प्रयत्न
करणाऱ्या हजारो साधकांमध्ये एखादाच विरळा मला यथार्थ रूपाने प्रत्यक्ष जाणतो (मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये)‘—
या मनुष्यजन्माच्या आणि आत्मसाक्षात्काराच्या परम दुर्लभतेचे सत्य
भगवान पुढील तिसऱ्या श्लोकात मांडणार आहेत.