श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील २६ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
पंचविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, योगमायेच्या पडद्याने
झाकलेला असल्यामुळे हा अज्ञानी संसार अजन्मा व अविनाशी अशा मला ओळखू शकत नाही.
यावर स्वाभाविकपणे एक प्रश्न मनात येतो: जर सर्व जीव मायेमुळे ईश्वराला जाणत नाहीत,
तर मग ईश्वर तरी या जीवांना आणि त्यांच्या कर्मांना जाणतो का?
यावर भगवान श्रीकृष्ण या सव्विसाव्या श्लोकात स्वतःचे ‘काळातीत सर्वज्ञत्व‘
(Omniscience & Timeless Awareness) प्रगट
करतात. भगवान सांगतात की, काळाच्या मर्यादेत अडकलेला जीव मला
जाणू शकत नसला, तरी ‘भूतकाळातील, वर्तमानकाळातील
आणि भविष्यकाळातील सर्व चराचर प्राणिमात्रांना मी अखंड व पूर्णपणे जाणतो (वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन भविष्याणि च भूतानि)‘;
परंतु ‘माझ्या मायेच्या प्रभावामुळे मला मात्र कोणीही (सामान्य जीव) ओळखत नाही (मां तु वेद न कश्चन)‘, हे सर्वज्ञ जगन्नियंत्याचे विस्मयकारक सत्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
वेदाहं
समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च
भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ २६ ॥
संधी विग्रह
वेद अहम्
सम्-अतीतानि वर्तमानानि च अर्जुन ।
भविष्याणि च
भूतानि माम् तु वेद न कश्चन ॥ २६ ॥
३. शब्दार्थ
·
वेद = जाणतो / पूर्णपणे ठाऊक आहे
·
अहम् = मी (साक्षात सर्वज्ञ परमात्मा)
·
सम्-अतीतानि = भूतकाळात होऊन गेलेल्या /
नष्ट झालेल्या सर्व वस्तूंना व जीवांना
·
वर्तमानानि = वर्तमानकाळात प्रत्यक्ष
अस्तित्वात असणाऱ्यांना
·
च = आणि
·
अर्जुन = हे अर्जुना!
·
भविष्याणि = भविष्यकाळात निर्माण
होणाऱ्या / पुढे येणाऱ्या
·
च = तसेच
·
भूतानि = सर्व चराचर प्राणिमात्रांना
·
माम् = मला (काळातीत परब्रह्माला)
·
तु = परंतु / मात्र
·
वेद = जाणतो / ओळखतो
·
न = नाही
·
कश्चन = कोणीही (मायेने ग्रस्त
असलेला कोणताही सामान्य जीव)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! भूतकाळात
होऊन गेलेल्या (समतीतानि), वर्तमानकाळात अस्तित्वात असणाऱ्या
(वर्तमानानि) आणि भविष्यकाळात जन्माला येणाऱ्या (भविष्याणि च) अशा
सर्व प्राणिमात्रांना मी
पूर्णपणे जाणतो (वेदाहं भूतानि); परंतु मला मात्र कोणीही (सामान्य संसारी मनुष्य)
यथार्थ रूपाने जाणत नाही (मां तु वेद न कश्चन).”
या
श्लोकात ईश्वराचे त्रिकालबाधित ज्ञान आणि जीवाचे अज्ञान यांतील भेद तीन मुद्द्यांत
स्पष्ट होतो:
1.
त्रिकालज्ञ परमात्मा (Master of Time): सामान्य मानवाची दृष्टी केवळ
वर्तमानापुरतीच मर्यादित असते; त्याला स्वतःचा भूतकाळ नीट
आठवत नाही आणि भविष्यकाळ तर पूर्ण अज्ञात असतो. परमात्मा मात्र काळाचा निर्माता
(काल-काल) असल्याने त्याच्या दृष्टीसमोर भूत, वर्तमान आणि
भविष्य हे एकाच वेळी लख्ख उघडे असतात.
2.
भूतानि वेद (प्रत्येक जीवाचे सूक्ष्म ज्ञान): सृष्टीतील अनंत कोटी जीवांचे जन्म, कर्म, विचार,
हेतू आणि वासना यांविषयीचा प्रत्येक सूक्ष्म तपशील ईश्वराला
प्रतिक्षण ज्ञात असतो.
3.
मां तु वेद न कश्चन (अज्ञानाचा एकतर्फी
पडदा): ज्याप्रमाणे
गारुड्याचे सर्व हातचलाखीचे खेळ गारुड्याला स्वतःला पूर्ण ठाऊक असतात पण
प्रेक्षकांना ते सत्य वाटतात; तद्वत मायापती ईश्वर सर्वांना जाणतो, परंतु मायेत
गुरफटलेला जीव त्या मायेच्या पलीकडच्या ईश्वराला ओळखू शकत नाही.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ईश्वराचे ज्ञान हे नित्य आणि
अखंड प्रकाशमान आहे. ईश्वर हा ‘नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्त‘
स्वभाव असल्याने त्याला भूत, वर्तमान आणि
भविष्यातील सर्व स्थावर-जंगम भूतांचे यथार्थ ज्ञान असते. परंतु संसारी जीव अविद्या
(माया) आणि काम-क्रोधादिकांनी आच्छादलेले असल्यामुळे ते सर्व विश्वाचा आत्मा
असणाऱ्या ईश्वराला जाणू (वेद न कश्चन) शकत नाहीत.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंतांचे ज्ञान देश,
काल आणि वस्तू या कोणत्याही बंधनात अडकलेले नाही. परंतु जीवांचे
ज्ञान पूर्वकर्माच्या फळांमुळे आकुंचित (संकुचित) झालेले असते; म्हणून ते भगवंतांच्या दिव्य लीला आणि ऐश्वर्य ओळखण्यास असमर्थ ठरतात.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील भगवंतांच्या सर्वज्ञतेचे आणि जगाच्या अज्ञानाचे
वर्णन करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था भूतकाळीं जे गेले। अथवा वर्तमानीं जे वर्तत ठेले। पुढें भविष्यामाजीं जे उदेले। सकळ प्राणी॥ ते मजमाजीं असे सहज। तयांचा ठाव-ठिकाणा मज।
मी त्रिकाळ जाणतों निज।
अंतर्बाहेरी॥ जैसें
स्वप्नामाजीं विस्तार दिसे। तो स्वप्नद्रष्ट्यासी ठाऊक असे। तैसें विश्वाचें चालणें जैसें। मजमाजीं
उघडें॥ परि
माझिया मायेचेनि गुणें। जग भुललें अज्ञानपणें। म्हणोनि मज नेणती अजाणें। एकही बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था, भूतकाळात जे नष्ट झाले, वर्तमानकाळात
जे जिवंत आहेत आणि पुढे भविष्यात जे जे प्राणी निर्माण होणार आहेत; ते सर्व माझ्याच अस्तित्वात सामावलेले असल्यामुळे मला त्या सर्वांचा
ठावठिकाणा पूर्णपणे ठाऊक आहे. मी या संपूर्ण विश्वाला त्रिकाळ अंतर्बाह्य अचूक
जाणतो. ज्याप्रमाणे स्वप्नातील संपूर्ण पसार्‍याची जाणीव स्वप्न पाहणाऱ्याला असते,
तसेच या जगाचे संपूर्ण चालणे माझ्यासमोर उघडे आहे. परंतु माझ्या
मायेच्या प्रभावामुळे हे अज्ञानी जग संभ्रमात पडले आहे; आणि
म्हणूनच या जगातील कोणताही सामान्य जीव मला ओळखू शकत नाही.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात एकाकीपणा, भीती आणि गुन्हेगारी प्रवृत्तीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च
नैतिक आधार देतो:
·
परम सत्याची नित्य उपस्थिती (The Divine Watcher): आपण एकांतात काय विचार करतो
किंवा करतो, हे जगाला ठाऊक नसले तरी अंतर्यामी परमात्मा
(वेदाहम्) सर्व पाहत आहे; ही जाणीव माणसाला दुष्कर्मापासून
परावृत्त करते.
·
भविष्याची व्यर्थ चिंता सोडणे (Trusting the Cosmic Plan): आपल्या उद्याची चिंता करण्यापेक्षा, ज्याला संपूर्ण भूत, वर्तमान आणि भविष्य ज्ञात आहे
अशा त्या जगन्नियंत्यावर श्रद्धा ठेवून वर्तमानातील कर्म प्रामाणिकपणे करणे.
·
नम्रतेचा स्वीकार: मानवाचे ज्ञान अत्यंत मर्यादित व
संकुचित आहे; त्यामुळे
स्वतःच्या ज्ञानाचा किंवा तंत्रज्ञानाचा व्यर्थ अहंकार न बाळगता सृष्टीच्या अथांग
रहस्यापुढे नतमस्तक होणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या सव्विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्वतःचे त्रिकालबाधित
सर्वज्ञत्व आणि मायेमुळे अज्ञानी राहिलेल्या जगाची मर्यादा स्पष्ट केली आहे.
परंतु मग जीवाच्या ठायी हे अज्ञान आणि मोह नेमका कुठून व कधी
निर्माण होतो— ‘हे भरतश्रेष्ठा! इच्छा (राग)
आणि द्वेष यांपासून निर्माण झालेल्या सुख-दुःखादी द्वंद्वांच्या मोहाने हे संपूर्ण
विश्वातील सर्व प्राणी जन्मापासूनच महामोहात (अज्ञानात) पडतात (इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत / सर्वभूतानि संमोहं
सर्गे यान्ति परन्तप)‘— या मानवी
मोहाच्या मूळ उगमाचे रहस्य भगवान पुढील सत्ताविसाव्या श्लोकात मांडणार आहेत.