श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील १४ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
तेराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, त्रिगुणांच्या मोहामुळे हे
संपूर्ण जग ईश्वराच्या मूळ शाश्वत स्वरूपाला ओळखू शकत नाही. मग यातून अर्जुनाच्या
मनात अत्यंत स्वाभाविक प्रश्न उभा राहतो: जर ही माया इतकी अथांग आणि भुरळ पाडणारी
आहे, तर मग संसारी जीवाने यातून मुक्ती कशी मिळवावी? यावर भगवान श्रीकृष्ण संपूर्ण श्रीमद् भगवद् गीतेतील सर्वांत प्रसिद्ध, तारक आणि आश्वासक असा ‘शरणागतीचा महामंत्र‘ येथे देतात. ही
त्रिगुणमयी अलौकिक माया मानवी बळावर ‘तरून जाण्यास महाकठीण (अशक्यप्राय) आहे‘ (दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया); परंतु ‘जे अनन्यभावाने केवळ मलाच शरण
येतात, ते या मायेच्या महासागराला अत्यंत सहजतेने ओलांडून
पार जातात‘ (मामेव ये प्रपद्यन्ते
मायामेतां तरन्ति ते), हा मोक्षाचा राजमार्ग भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
दैवी ह्येषा
गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये
प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ १४ ॥
संधी विग्रह
दैवी हि एषा
गुण-मयी मम माया दुरत्यया ।
माम् एव ये
प्रपद्यन्ते मायाम् एताम् तरन्ति ते ॥ १४ ॥
३.
शब्दार्थ
·
दैवी = अलौकिक / दैवी / अद्भूत सामर्थ्य असलेली
(ईश्वराशी संबंधित)
·
हि = कारण / निश्चितपणे
·
एषा = ही
·
गुण-मयी = त्रिगुणांनी बनलेली (सत्त्व,
रज आणि तम यांनी युक्त)
·
मम = माझी (साक्षात जगन्नियंत्याची)
·
माया = मायाशक्ती / भुरळ पाडणारी शक्ती
·
दुरत्यया = तरून जाण्यास अत्यंत कठीण /
पार करणे अशक्य असणारी
·
माम् = मला (साक्षात परमेश्वराला)
·
एव = च (केवळ मलाच)
·
ये = जे (साधक / भक्त)
·
प्रपद्यन्ते = शरण येतात / अनन्यभावाने
शरण जातात
·
मायाम् = मायेला
·
एताम् = या (पूर्वोक्त मायेला)
·
तरन्ति = तरून जातात / पार करतात /
ओलांडतात
·
ते = ते (सर्व भक्त)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “कारण सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी
युक्त असणारी माझी ही अलौकिक दैवी माया पार करण्यास अत्यंत कठीण आहे (दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया);
परंतु जे
अनन्यभावाने केवळ मलाच शरण येतात (मामेव ये
प्रपद्यन्ते), ते या मायेच्या भवसागराला सहज ओलांडून पार
जातात (मायामेतां तरन्ति ते).”
या
श्लोकात भवसागराचे स्वरूप आणि त्यातून तारून नेणारी एकमेव नौका स्पष्ट केली आहे:
1.
दैवी गुणमयी माया (The Divine Illusion): ही माया सामान्य नसून साक्षात
ईश्वराची (मम माया) शक्ती आहे. ती त्रिगुणांचे नवनवीन रंग धारण करून माणसाच्या
बुद्धीला भुलवते.
2.
दुरत्यया (Impossibility of Self-Effort alone): केवळ स्वतःच्या बुद्धीच्या,
अहंकाराच्या किंवा कोरड्या ज्ञानाच्या बळावर कोणीही या मायेला जिंकू
शकत नाही; कारण
बुद्धी स्वतःच मायेच्या प्रभावात असते.
3.
मामेव प्रपद्यन्ते (The Master Key – शरणागती): ज्याप्रमाणे मालकाच्या पाळीव
कुत्र्याला कोणी मारू शकत नाही,
पण स्वतः मालक सोबत असेल तर तो कुत्रा रस्ता मोकळा करून देतो;
तद्वत जो मायेच्या मालकाला (परमात्म्याला) शरण जातो, त्याच्यासाठी हीच माया दासी बनून मोक्षाचा मार्ग मोकळा करून देते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘दैवी‘ म्हणजे साक्षात देवाशी (परमेश्वराशी) संबंधित असणारी अद्भूत मायाशक्ती. ही
त्रिगुणात्मक माया सर्व प्राण्यांना संसारात बांधून ठेवते, म्हणून
ती ‘दुरत्यया‘ (दुर्लंध्य) आहे. परंतु
जे सर्व उपाधींचा व संसाराचा त्याग करून केवळ परमानंदस्वरूप अशा सर्वेश्वर
नारायणाला ‘मामेव‘ अनन्यभावाने शरण
जातात, ते या सर्व संसाराच्या अविद्यारूप मायेचे सहज उल्लंघन
(तरन्ति) करतात.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, ही भगवंतांची अद्भूत प्रकृती
जीवांच्या मोक्षाच्या आड येणारा मोठा पडदा आहे. स्वतःचे प्रयत्न येथे तोकडे पडतात;
केवळ भगवंतांच्या चरणी
प्रपत्ती (अनन्य शरणागती) पत्करणे हाच या प्रकृतीबंधनातून सुटण्याचा एकमेव आणि
निश्चित उपाय आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकावर निरूपण करताना ‘मायानदी‘चे अत्यंत विलोभनीय,
अद्भूत आणि रसाळ रूपक बांधून प्रासादिक ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था ही मायानदी। अगाध थोर अनादी। ब्रह्मांडाचिया
कपारींमधीं। लोटली असे॥ पंचभूतांचें
जळ भारी। त्रिगुणांचे ओघ उसळती वरी। मोहाचा आवर्त फिरे अंतरीं। अहंकारु सुसरी
जेथ॥ तेथ
ज्ञानाचे पोहणारे थकले। वैराग्याचे तरांडे बुडाले। तपाचे थोर वीर वाहिले। या मायेमाजीं॥
परि जयांसी सद्गुरूची नौका
जोडे। जे अनन्यशरण आले माझिये कोडे। तयांसी
हे मायानदी बापुडी पडे। जानवे येवढी॥ ते लीलेचि पैलतीरा जाती। मायेचिया बंधनांतूनि
सुटती। माझे
स्वरूप होवोनि ठाकती। अखंड बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था, ही मायेची नदी अत्यंत अथांग, अनादी
आणि महाभयंकर आहे. पंचमहाभूतांचे पाणी आणि त्रिगुणांचे प्रचंड लोंढे या नदीत उसळत
आहेत; मोहाचे भोवरे फिरत आहेत आणि अहंकाराची सुसर जीवांना
गिळंकृत करत आहे. या मायानदीमध्ये स्वतःच्या बुद्धीने पोहणारे मोठे ज्ञानीही थकून
बुडाले, वैराग्याची गलबते फुटली आणि तपाचे शूरवीर वाहून
गेले! परंतु ज्यांना सद्गुरूंची नौका लाभली आणि जे सर्व अहंकार सोडून अनन्यभावाने
केवळ मला शरण आले, त्यांच्यासाठी ही अथांग मायानदी गुडघाभर उथळ ठरली.
ते अत्यंत लीलेने पैलतीराला पोहोचले आणि माझ्या मूळ स्वरूपात कायमचे विलीन झाले.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात सतत येणारे मानसिक संभ्रम,
ताणतणाव आणि न सुटणाऱ्या समस्यांवर मात करण्यासाठी हा श्लोक
सर्वोच्च मनोबल देतो:
·
मर्यादांची जाणीव व नम्रता (Accepting Limitations): जीवनातील प्रत्येक गोष्ट आपण
केवळ स्वतःच्या बुद्धीने किंवा पैशाने नियंत्रित करू शकत नाही; हे वास्तव स्वीकारून अहंकार
सोडणे म्हणजेच अर्धा ताण कमी होणे.
·
अनन्य शरणागतीची ताकद (Let Go and Let God): जेव्हा सर्व मार्ग बंद वाटतात,
तेव्हा परिस्थितीशी व्यर्थ झगडण्यापेक्षा “देवा, मी तुझे काम प्रामाणिकपणे केले आहे, आता पुढचा भार तुझ्यावर आहे” असा संपूर्ण
विश्वास टाकल्यास मनाला अलौकिक शांतता लाभते.
·
योग्य मार्गदर्शकाचा आधार: ज्याप्रमाणे अथांग नदी पार
करण्यासाठी स्वतः हातपाय मारण्यापेक्षा अनुभवी नाविकाच्या (गुरूच्या/ईश्वराच्या)
बोटीत शांतपणे बसणे सुरक्षित असते,
तसेच जीवनात ईश्वरी तत्त्वांचा आश्रय घेणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या चौदाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी मायेचे दुर्लंध्य स्वरूप सांगून
तिच्यातून तरून जाण्याचा एकमेव ‘शरणागती‘ हा महामार्ग दाखवला आहे.
परंतु जर भगवंतांना शरण आल्याने इतक्या सहजतेने मायेतून सुटका
होते, तर मग
सर्वच लोक देवाला शरण का येत नाहीत? या अत्यंत ज्वलंत
प्रश्नाचे उत्तर देताना— ‘मायेने ज्यांचे ज्ञान हरण केले आहे असे नराधम, मूर्ख
आणि आसुरी प्रवृत्तीचे पापी लोक मला शरण येत नाहीत (न
मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः / माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः)‘—
या चार प्रकारच्या अधम लोकांचे स्वरूप भगवान पुढील पंधराव्या
श्लोकात स्पष्ट करणार आहेत.