श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील २३ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, इतर देवतांची उपासना
करणाऱ्या सकाम भक्तांना त्यांच्या श्रद्धेनुसार इच्छित फळे देणारा अंतर्यामी
विधाता साक्षात मीच आहे. आता या तेविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण सकाम
देवतोपासना आणि स्वतःची अनन्य ईश्वरोपासना यांमधील ‘अंतिम परिणामाचा आणि फळाचा
महा-भेद‘ अत्यंत स्पष्ट शब्दांत मांडतात.
परिश्रम आणि श्रद्धा दोन्ही ठिकाणी सारखीच लागते; परंतु ‘अल्प बुद्धी असणाऱ्या त्या
सकाम भक्तांना मिळणारे ते फळ मात्र क्षणभंगुर व नाशवंत असते‘ (अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्). इतर ‘देवतांना पूजणारे त्या नाशवंत
देवतांच्या लोकांप्रत जातात; परंतु माझे अनन्य भक्त मात्र
थेट साक्षात मलाच (अविनाशी परब्रह्माला) प्राप्त होतात‘ (मद्भक्ता यान्ति मामपि),
हे आध्यात्मिक लाभाचे अंतिम सत्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अन्तवत्तु
फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो
यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ २३ ॥
संधी विग्रह
अन्त-वत् तु
फलम् तेषाम् तत् भवति अल्प-मेधसाम् ।
देवान्
देव-यजः यान्ति मत्-भक्ताः यान्ति माम् अपि ॥ २३ ॥
३. शब्दार्थ
·
अन्त-वत् = अंत असणारे / नाशवंत /
तात्पुरते / क्षणभंगुर
·
तु = परंतु / मात्र
·
फलम् = (उपासनेचे) फळ
·
तेषाम् = त्या (सकाम भक्तांचे)
·
तत् = ते (फळ)
·
भवति = होते / ठरते
·
अल्प-मेधसाम् = अल्प बुद्धी असणाऱ्यांचे /
मंद प्रज्ञा असणाऱ्या लोकांचे
·
देवान् = (इंद्रादि) देवतांना
·
देव-यजः = देवतांची पूजा / यज्ञ
करणारे सकाम उपासक
·
यान्ति = प्राप्त होतात / जातात
·
मत्-भक्ताः = माझे (परमेश्वराचे अनन्य)
भक्त
·
यान्ति = प्राप्त होतात
·
माम् = मला (साक्षात अविनाशी परमात्म्याला)
·
अपि = च / खरोखरच
४.
एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “परंतु अल्प बुद्धी
असणाऱ्या त्या सकाम भक्तांना मिळणारे ते फळ नाशवंत (मर्यादित) असते (अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्).
त्या देवतांची
पूजा करणारे त्या त्या देवतांना प्राप्त होतात (देवान्देवयजो
यान्ति); परंतु माझे अनन्य भक्त मात्र साक्षात मलाच प्राप्त
होतात (मद्भक्ता यान्ति मामपि).”
या
श्लोकात साधनेच्या फळाची दोन टोके उलगडली आहेत:
1.
अल्पमेधसाम् अन्तवत् फलम् (मर्यादित दृष्टी
आणि नाशवंत फळ):
o ‘अल्पमेधस‘
म्हणजे ज्यांची बुद्धी केवळ तात्कालिक सुखाचा विचार करते.
o इंद्रादि देवता
स्वतःच प्रलयाच्या वेळी नाश पावणाऱ्या (संसाराच्या कक्षेतील) आहेत; त्यामुळे त्यांनी दिलेले धन,
पुत्र, स्वर्ग किंवा ऐश्वर्य हे सुद्धा पुण्य
संपताच नष्ट होते (क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं
विशन्ति).
2. देवान् देवयजः यान्ति (समान गती): जो ज्याची उपासना करतो, तो त्या पातळीपर्यंतच
पोहोचतो. मर्यादित शक्तींना पूजणारा मर्यादित सुखांपर्यंत जातो.
3.
मद्भक्ता यान्ति माम् (अविनाशी परम गती): ज्याप्रमाणे परमात्मा स्वतः अनादी, अनंत आणि अविनाशी आहे;
तसेच त्याची अनन्य भक्ती करणाऱ्या भक्ताला मिळणारे मोक्षरूपी फळही
सदैव शाश्वत, अविनाशी आणि जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यांतून कायमची
मुक्ती देणारे असते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, समान कष्ट आणि साधना करूनही
बुद्धीच्या अल्पतेमुळे (अल्पमेधसाम्) लोक क्षुद्र फळ मिळवतात, याबद्दल भगवान येथे खंत व्यक्त करतात. कारण देवतोपासनेमध्ये लागणारा श्रम
आणि भगवंतांच्या भक्तीमध्ये लागणारा श्रम जवळपास सारखाच असतो; परंतु अज्ञानामुळे एक जण संसारातील नाशवंत फळ निवडतो, तर ज्ञानी भक्त ‘माम्‘ म्हणजे
नित्य-मुक्त परब्रह्माची प्राप्ती करून घेतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, देवतांचे लोक हे कर्मफळाच्या
मर्यादेने बद्ध आहेत, त्यामुळे तेथे गेलेल्या जीवाचे पतन अटळ
असते. परंतु जे भगवंतांचे अनन्य भक्त आहेत, ते थेट
भगवंतांच्या परम धामात जातात आणि तिथून पुन्हा कधीही या संसार-दुःखात परत येत
नाहीत.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील मानवी बुद्धीच्या मर्यादेचे आणि फळाच्या अगाध
भेदाचे वर्णन करताना अत्यंत रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था तयांचें साधन। आणि माझिया भक्तांचें भजन। कष्ट
तरी दोहींसी समान। एकापरी॥ परि अल्पबुद्धीचे जे जन। ते फळ वांछिती लहान। जे संपतां क्षणीं दैन्य। पुढें ठाके॥
देवतांसी जे भजती साचार। ते
पावती स्वर्गाचा विस्तार। पुण्य
सरे आणि संसार। मागुता जोडे॥ परि जे मज अनन्य शरण आले। माझिया भक्तीसी लागले।
ते मजमाजीं समरस झाले। अविनाशी
बापा॥ अगा अमृताचा सागर जवळी असतां। कोण धांवे
मृगजळाच्या पंथा? हें अल्प बुद्धीचेंचि तत्त्वतां।
लक्षण पैं॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था, इतर देवतांचे सकाम साधन आणि माझ्या अनन्य भक्तांचे
भजन या दोन्हींमध्ये लागणारे कष्ट आणि श्रम सारखेच असतात. परंतु ज्यांची बुद्धी
संकुचित आणि लहान आहे, ते नाशवंत क्षुद्र फळांची हाव धरतात;
जे फळ संपताच पुन्हा दारिद्र्य आणि दुःख समोर उभे राहते. जे
देवतांची पूजा करतात, ते स्वर्गासारखा तात्पुरता विस्तार
मिळवतात; पण पुण्य संपताच त्यांना पुन्हा संसाराच्या चक्रात
पडावे लागते. परंतु जे अनन्यभावाने माझी भक्ती करतात, ते
माझ्या अविनाशी स्वरूपात समरस होऊन कायमचे मुक्त होतात. जवळच अमृताचा अथांग सागर
वाहत असताना जो मृगजळाच्या मागे तहानेने धावतो, ते केवळ
त्याच्या अल्प बुद्धीचेच लक्षण नव्हे काय?”
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
ध्येयनिर्णय (Goal Setting), गुंतवणूक (Investment) आणि मानवी आकांक्षांच्या
संदर्भात हा श्लोक सर्वोच्च दृष्टिकोन देतो:
·
Short-term Gains vs Long-term Vision: समान ऊर्जा, वेळ आणि आयुष्य खर्च करायचे असल्यास ते तात्पुरत्या आणि नाशवंत यशासाठी (Short-term)
खर्च न करता चिरंतन शांतता, चारित्र्य आणि
शाश्वत समाधानासाठी (Long-term) लावणे.
·
कष्टांचे योग्य नियोजन (Equal Effort, Greater Purpose): क्षुद्र स्वार्थासाठी किंवा
लहान गोष्टींसाठी झगडण्यातही तेवढीच ताकद लागते, जेवढी एखादे
महान ध्येय गाठण्यासाठी लागते; म्हणून आपले ध्येय सर्वोच्च
(परमात्मा/सत्य) ठेवणे.
·
मर्यादित साधनांवर विसंबून न राहणे: नश्वर पदे, सत्ता किंवा संपत्ती हे
शाश्वत सुरक्षा देऊ शकत नाहीत; केवळ आत्मिक बळ आणि ईश्वरी
निष्ठाच माणसाला चिरंतन अभय देते.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या तेविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सकाम देवतोपासनेचे अंत असणारे
फळ आणि भगवंतांच्या अनन्य भक्तीचे अविनाशी मोक्षरूप फळ यांमधील भेद लख्खपणे स्पष्ट
केला आहे.
आता जर परमेश्वराची प्राप्ती हेच सर्वोच्च आणि अविनाशी साध्य आहे, तर मग लोक साक्षात श्रीकृष्ण
रूपाने समोर उभ्या असणाऱ्या परमात्म्याला का ओळखू शकत नाहीत— ‘माझ्या पलीकडच्या सर्वश्रेष्ठ,
अविनाशी व नित्य स्वरूपाला न जाणता, अज्ञानी
लोक मज अव्यक्त परमात्म्याला केवळ सामान्य मनुष्य (व्यक्ती) मानण्याची मोठी चूक
करतात (अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः
/ परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्)‘— या मानवी अज्ञानाचा आणि ईश्वराच्या मूळ अव्यक्त स्वरूपाचा उलगडा भगवान
पुढील चोविसाव्या श्लोकात करणार आहेत.