श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील ९ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
आठव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी पाण्यातील रस, सूर्य-चंद्रांमधील प्रकाश, वेदांमधील ॐकार, आकाशातील शब्द आणि मानवातील
पुरुषार्थ हे स्वतःचेच सारभूत अधिष्ठान असल्याचे स्पष्ट केले. आता या नवव्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या निसर्गातील आणि मानवी अंतःकरणातील ईश्वरी विभूतींचा
प्रवाह अधिक पुढे नेतात. सृष्टीतील आणखी चार अत्यंत मूलभूत व नित्य अनुभवता येणाऱ्या
तत्त्वांचे गूढ उलगडताना भगवान सांगतात— ‘पृथ्वीमधील जो मूळ पवित्र सुगंध आहे तो मी आहे,
अग्नीमधील दाहक तेज मी आहे, सर्व
प्राणिमात्रांचे जीवन (प्राणशक्ती) मी आहे आणि तपस्वी लोकांच्या ठायी असलेले तप
मीच आहे‘; हे नित्यसुंदर सत्य भगवान येथे
अर्जुनासमोर मांडतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
पुण्यो गन्धः
पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं
सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ९ ॥
संधी विग्रह
पुण्यः गन्धः
पृथिव्याम् च तेजः च अस्मि विभावसौ ।
जीवनम्
सर्व-भूतेषु तपः च अस्मि तपस्विषु ॥ ९ ॥
३. शब्दार्थ
·
पुण्यः = पवित्र / मूळ / नैसर्गिक /
विकाररहित
·
गन्धः = सुगंध / गंध तन्मात्रा
·
पृथिव्याम् = पृथ्वीच्या ठायी /
मातीमध्ये
·
च = आणि
·
तेजः = प्रखर उष्णता / तेज / प्रकाशक शक्ती
·
च = तसेच
·
अस्मि = मी आहे
·
विभावसौ = अग्नीमध्ये
(वैश्वानरामध्ये)
·
जीवनम् = जीवन / प्राण / जगण्याचे
सामर्थ्य (आयुष्य)
·
सर्व-भूतेषु = सर्व प्राणिमात्रांच्या
ठायी
·
तपः = तप / द्वंद्व सहन करण्याचे सामर्थ्य / आत्मसंयम
·
च = आणि
·
अस्मि = मी आहे
·
तपस्विषु = तपस्वी लोकांमध्ये /
साधकांमध्ये
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! पृथ्वीमधील
मूळ पवित्र सुगंध मी आहे (पुण्यो गन्धः पृथिव्यां); अग्नीमधील दाहक तेज मी आहे
(तेजश्चास्मि विभावसौ); सर्व प्राणिमात्रांमधील जीवन म्हणजेच प्राणशक्ती मी आहे (जीवनं
सर्वभूतेषु); आणि तपस्वी लोकांच्या ठायी असणारे तप मीच आहे (तपश्चास्मि तपस्विषु).”
या
श्लोकात सृष्टीतील चार मूलभूत अस्तित्वांचे ईश्वरी अधिष्ठान उलगडले आहे:
1.
पुण्यो गन्धः पृथिव्याम् (मातीचा पवित्र
सुगंध): पावसाचा
पहिला थेंब तापलेल्या मातीवर पडताच जो एक अद्भूत, अकृत्रिम आणि मनाला तृप्त करणारा सुगंध (मृद्गंध) दरवळतो, तो विकार
नसलेला मूळ नैसर्गिक गंध साक्षात परमात्मा आहे.
2.
तेजः विभावसौ (अग्नीचे सामर्थ्य): अंधार नाहीसा करणारा, अन्न पचवणारा आणि सर्व मळ
जाळून भस्म करणारा अग्नीचा प्रखर प्रकाश व उष्णता हे भगवंतांचेच रूप आहे.
3.
जीवनं सर्वभूतेषु (प्राणशक्ती / Life Force): मुंगीपासून हत्तीपर्यंत आणि
मानवापासून वनस्पतींपर्यंत प्रत्येकाच्या देहात धडधडणारा प्राण, श्वासोच्छ्वास आणि जगण्याची जी ऊर्मी आहे, ते
साक्षात ईश्वराचे चैतन्य आहे.
4.
तपः तपस्विषु (तपस्वींचे आंतरिक बळ): सुख-दुःख, भूक-तहान किंवा ऊन-पाऊस
यांसारखी द्वंद्वे शांतपणे सहन करून ध्येयावर अविचल राहण्याची जी आंतरिक मानसिक
ताकद (Willpower/Tapas) असते, ती
भगवंतांचीच विभूती आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘पुण्यः गन्धः‘ म्हणजे मातीतील मूळ, नैसर्गिक आणि अविकृत गंध;
कारण इतर दुर्गंधी इत्यादी वास हे मानवनिर्मित किंवा वस्तू
कुजल्यामुळे झालेले विकार आहेत. ईश्वराचे मूळ स्वरूप सदैव पवित्र (पुण्य) असते.
तसेच सर्व प्राण्यांमध्ये ज्याच्या अस्तित्वाने देह जिवंत राहतो आणि ज्याच्या
अभावाने मृत्यू येतो, जीवात्मा साक्षात परमात्मा आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, पृथ्वीला सुगंध देण्याची
शक्ती, अग्नीला वस्तू भस्म करण्याचे तेज, सर्व जीवांचे आयुष्य टिकवून ठेवणारी प्राणशक्ती आणि साधकांची साधना सफल
करण्याचे तप हे सर्व साक्षात भगवंतांच्या अधीन असणारे त्यांचेच कल्याणकारी गुण
आहेत.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील मातीच्या सुगंधाचे आणि सर्व प्राण्यांतील जीवाचे
वर्णन करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
पृथ्वियेमाजीं
जो पुण्यो गंधु। जेणें नासिकेसी परमानंदु। तो
मीचि गा सुवासु प्रबुद्धु। जाण पां बापा॥ अग्नीमाजीं जें दाहक तेज। जेणें पाचकत्व घडे
सहज। तो
विभावसूमाजीं मीचि निज। प्रगट असें॥ आणि सकळ भूतांचिया ठायीं। जो जीवनाचा ओलावा
पाही। जयाचेनि
प्राण शरीराच्या सोयीं। संचरतसे॥ तपियांचिया अंतरीं जे तप। द्वंद्व सहण्याचें अद्भूत रूप।
तो मीचि गा स्वयें अमूप। नटलों
असे॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, पृथ्वीच्या ठायी जो नित्य पवित्र सुगंध दरवळतो आणि
ज्याने नाकाला व मनाला परमानंद होतो, तो मूळ सुवास मीच आहे.
अग्नीमध्ये जे प्रकाशक व पाचक तेज आहे, ज्यामुळे संपूर्ण
सृष्टीचे अन्न पचते व कार्य चालते, ते अग्नीतील तेज मीच आहे.
सर्व प्राणिमात्रांच्या शरीरामध्ये जो जिवंतपणाचा ओलावा आहे, ज्या प्राणशक्तीच्या बळावर देहाचा श्वास चालतो, ते ‘जीवन‘ मीच आहे. आणि तपस्वी लोकांच्या अंतःकरणात
सुख-दुःख सहन करण्याचे जे अढळ तप आणि मानसिक धैर्य असते, त्या
रूपानेही मीच अमर्याद नटलो आहे.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
निसर्गापासून तुटलेल्या आणि ताणतणावात जगणाऱ्या मानवासाठी हा श्लोक ईश्वराशी
जोडणारा सोपा मार्ग देतो:
·
निसर्गाच्या सान्निध्यात ईश्वराची अनुभूती (Nature Connection): पहिल्या पावसातील ओल्या
मातीचा गंध घेताना, वनस्पतींची हिरवळ पाहताना निसर्गाप्रती
नतमस्तक होणे.
·
जीवनाचा आदर (Reverence for Life): विश्वातील प्रत्येक क्षुद्र
कीटकामध्ये आणि मानवामध्ये एकच ‘जीवनतत्त्व‘ (Life
Force) वाहत असल्याने प्राणिमात्रांवर दया आणि प्रेम करणे.
·
संकट सहन करण्याचे बळ (Resilience & Tapas): आयुष्यात कठीण प्रसंग आले तरी
डगमगून न जाता धैर्याने उभे राहणे (तपस्वी वृत्ती); हे धैर्य
आपल्या आत आधीच ईश्वराने पेरलेले आहे, हा विश्वास ठेवणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या नवव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी मातीचा पवित्र गंध, अग्नीचे तेज, सर्व जीवांचे प्राण आणि तपस्वींचे तप यांमधील आपले सनातन अस्तित्व प्रगट
केले आहे.
आता या सर्व सृष्टीचे अंतिम मूळ उलगडताना— ‘हे पार्था! सर्व प्राणिमात्रांचे सनातन (अविनाशी) मूळ बीज मीच आहे;
बुद्धिमानांमधील बुद्धी आणि तेजस्वी पुरुषांमधील तेज मीच आहे (बीजं
मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्)‘— या
सृष्टीच्या मूळ बीजरूपाचे अलौकिक दर्शन भगवान पुढील दहाव्या श्लोकात घडवणार आहेत.