श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ७ व्या
अध्यायातील ३० व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
एकोणतीसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी परब्रह्म, अध्यात्म आणि कर्म या त्रिविध तत्त्वांचे ज्ञान
सांगितले. आता या तिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण सातव्या अध्यायाचा ‘परमोच्च ज्ञान-समारोप‘
करताना उर्वरित तीन पारिभाषिक तत्त्वे— ‘अधिभूत‘ (दृश्य प्रकृती), ‘अधिदैव‘
(विराट चैतन्य) आणि ‘अधियज्ञ‘ (अंतर्यामी परमात्मा)— यांची भर घालतात. भगवान सांगतात की,
जे साधक या सर्व विश्वाला माझ्या समग्र रूपात जाणतात, ‘ते माझ्याशी अखंड जोडलेले
युक्तात्मा साधक मरणसमयी (प्रयाणकाळी) अत्यंत कठीण अशा अंतिम क्षणीसुद्धा मला
मुळीच विसरत नाहीत, तर मलाच पूर्णपणे जाणतात‘ (प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः). हा सातव्या अध्यायाचा ज्ञान-शिखर गाठणारा आणि थेट पुढील आठव्या अध्यायाची
पार्श्वभूमी तयार करणारा अत्यंत गूढ व आश्वासक श्लोक भगवान येथे अर्जुनाला
सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
साधिभूताधिदैवं
मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि
च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ३० ॥
संधी विग्रह
स-अधिभूत-अधिदैवम्
माम् स-अधियज्ञम् च ये विदुः ।
प्रयाण-काले
अपि च माम् ते विदुः युक्त-चेतसः ॥ ३० ॥
३. शब्दार्थ
·
स-अधिभूत-अधिदैवम् = अधिभूतासह (नश्वर दृश्य
प्रकृतीसह) आणि अधिदैवासह (सर्व देवतांचा आत्मा असलेल्या विराट रूपासह)
·
माम् = मला (साक्षात समग्र परमेश्वराला)
·
स-अधियज्ञम् = अधियज्ञासह (सर्व यज्ञांचा
भोक्ता व अंतर्यामी नियामक अशा स्वरूपासह)
·
च = आणि
·
ये = जे (ज्ञानी भक्त)
·
विदुः = जाणतात / यथार्थ रूपाने
अनुभवतात
·
प्रयाण-काले = प्रयाणकाळी / देहावसानाच्या
वेळी / मृत्यूच्या अंतिम क्षणी
·
अपि = सुद्धा
·
च = आणि
·
माम् = मला (परमात्म्याला)
·
ते = ते (सर्व साधक)
·
विदुः = जाणतात / माझ्यातच विलीन
होतात
·
युक्त-चेतसः = ज्यांचे चित्त अखंड
माझ्यातच स्थिर आणि एकाग्र झाले आहे असे
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “जे ज्ञानी भक्त मला
अधिभूत (नश्वर प्रकृती), अधिदैव (विराट पुरुष) आणि अधियज्ञ (अंतर्यामी
ईश्वर) या सर्वांसह यथार्थ रूपाने जाणतात (साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये
विदुः); ते माझ्यात नित्य स्थिर चित्त असणारे भक्त (युक्तचेतसः),
मृत्यूच्या अंतिम
क्षणी (प्रयाणकाळी) सुद्धा मलाच यथार्थ रूपाने जाणतात (प्रयाणकालेऽपि च मां ते
विदुः).”
या
श्लोकात सातव्या अध्यायातील समग्र ज्ञान आणि मृत्यूसमयीच्या चित्तवृत्तीचे रहस्य
उलगडले आहे:
1.
ईश्वराचे समग्र स्वरूप (The Total Divine Vision):
o अधिभूत: डोळ्यांना दिसणारे पंचमहाभूतांचे सर्व नश्वर जग.
o
अधिदैव: सूर्य, इंद्र आदी देवतांच्या रूपाने
कार्य करणारी मूळ ईश्वरी ऊर्जा (हिरण्यगर्भ/विराट पुरुष).
o
अधियज्ञ: प्रत्येक देहामध्ये हृदयस्थ राहून यज्ञादी
सर्व क्रियांचा साक्षी आणि फळदाता असणारा अंतर्यामी विष्णू.
2.
युक्तचेतसः (अखंड समाधीभाव): ज्याचे मन जीवनभर ईश्वरी तत्त्वात
इतके मुरलेले असते की, बाह्य परिस्थिती कितीही भयानक असली तरी त्याचे चित्त विचलित होत नाही.
3. प्रयाणकालेऽपि
विदुः (Victory
over Death): मृत्यूच्या क्षणी श्वास कोंडतो, इंद्रिये विकल होतात
आणि तीव्र शारीरिक वेदना होतात; अशा वेळी सामान्य माणसाची
बुद्धी भरकटते. परंतु
भगवंतांशी जोडलेला ज्ञानी साधक देह सोडतानाही ईश्वराच्याच अनुसंधानात शांतपणे
विलीन होतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, जे साधक अधिभूत, अधिदैव आणि अधियज्ञ या सर्व उपाधींनी युक्त असणाऱ्या आणि उपाधीमुक्त
असणाऱ्या एकाच परब्रह्म परमेश्वराला जाणतात, त्यांचे चित्त ‘युक्तचेतसः‘ (समाहितचित्त) बनते. अशा ज्ञान्यांना
मरणसमयी देहाच्या आत्यंतिक वेदनांच्या वेळीही भगवंतांचे आत्मज्ञान नष्ट होत नाही;
ते अविचल राहून परमानंदात लीन होतात.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, ज्या भक्ताने भगवंतांचे हे
समग्र रूप जीवनात पूर्ण आत्मसात केले आहे, त्याला अंतिम
क्षणी देव स्वतः स्मरणाचे बळ देतो. मृत्यू हा त्याच्यासाठी भयाचा नसून थेट
भगवंतांच्या परमधामात प्रवेश करण्याचा एक आनंददायी क्षण ठरतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील प्रयाणकाळाच्या विजयाचे आणि माउलीच्या कृपेचे
वर्णन करताना अत्यंत ओजस्वी, कारुण्यमय व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था जे अधिभूत जाणती। अधिदैवाचा ठाव पावती। आणि
अधियज्ञासह मज भजती। एकरूपें॥ तयांचें चित्त माझिया ठायीं जोडले। अद्वैताचेनि रंगें रंगलें।
ते ‘युक्तचेता‘ जाहले। अखंड बापा॥ मग
प्रयाणकाळ जेव्हां उभा ठाके। देहाचा सांधा मोडूं लागे। इंद्रियांचे बळ सरे कवतिकें। प्राणांतकाळीं॥
तेथ सामान्यांची मती भुलते।
परि माझिया भक्तांसी न बाधते। माझें ध्यान तयांमाजीं संचरतें। सहज लीले॥ जैसें घरामाजीं लाविला दिवा। वारा सुटला तरी
न विझे केव्हां। तैसें
माझें प्रेम तयांच्या जिवा। अंतकाळीं तारितसे॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था ऐक, जे साधक अधिभूत, अधिदैव आणि
अधियज्ञासह मला एकरूपतेने जाणतात, ज्यांचे चित्त माझ्यात
अखंड रंगून गेले आहे, तेच खरे ‘युक्तचेता‘
होत. मग जेव्हा शेवटी मरणकाळ समोर उभा ठाकतो, देहाचे
सर्व सांधे खिळखिळे होतात आणि इंद्रियांची शक्ती क्षीण होते— त्या अत्यंत कठीण प्रसंगीही सामान्य माणसासारखी त्यांची बुद्धी मोहात पडत
नाही! उलट माझे ध्यान त्यांच्या अंतःकरणात अत्यंत लीलेने प्रगट राहते. ज्याप्रमाणे
घरात सुरक्षित ठेवलेला दीप बाहेर सोसाट्याचा वारा सुटला तरी विझत नाही; अगदी तसेच माझे अखंड प्रेम त्या भक्ताला अंतकाळी तारून नेते आणि तो माझ्या
स्वरूपातच शांतपणे विलीन होतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात शांत, निर्भय
आणि समाधानी अंतासाठी (Art of Living and Dying) हा श्लोक
सर्वोच्च जीवनदृष्टी देतो:
·
आयुष्यभराच्या अभ्यासाचे फळ (Habit of a Lifetime): परीक्षेत तेच आठवते जे वर्षभर
अभ्यासले असते; तसेच आयुष्यभर ज्या मूल्यांचे, शांततेचे आणि ईश्वराचे चिंतन केले, तेच मृत्यूच्या
अंतिम क्षणी (प्रयाणकाळी) पाठीशी उभे राहते.
·
समग्रतेचा स्वीकार (Holistic Acceptance): बाह्य भौतिक जग (अधिभूत),
वैश्विक नियम (अधिदैव) आणि स्वतःचे अंतर्मन (अधियज्ञ) या
तिन्हींमध्ये एकाच ऊर्जेचा समतोल पाहणे.
·
मृत्यूचे भय संपणे (Fearless Living): जो प्रत्येक क्षणी ईश्वरी
सत्याशी जोडलेला (युक्तचेतस) असतो, त्याला मृत्यूचा अंत हा
विनाश न वाटता एका नव्या दिव्य प्रवासाची सुरुवात वाटतो.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या तिसाव्या श्लोकासह श्रीमद् भगवद् गीतेचा ‘ज्ञानविज्ञानयोग‘ नावाचा सातवा अध्याय अत्यंत
दिमाखात आणि परिपूर्णतेने संपन्न होतो. भगवान श्रीकृष्णांनी या अध्यायात आपल्या
परा-अपरा प्रकृतीपासून सुरू करून ‘वासुदेवः सर्वम्‘ या अद्वैत सिद्धांतापर्यंत आणि अंततः प्रयाणकाळाच्या ब्रह्मज्ञानापर्यंत
समग्र रहस्य अर्जुनासमोर उलगडून दाखवले.
परंतु या तिसाव्या व एकोणतीसाव्या श्लोकात उच्चारलेले सहा अत्यंत
गूढ शब्द ऐकून अर्जुनाच्या मनात मोठी जिज्ञासा निर्माण होते; आणि त्यातूनच पुढील आठव्या अध्यायाच्या (अक्षरब्रह्मयोग)
पहिल्याच श्लोकात अर्जुन विचारतो— ‘किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम /
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते‘ (हे
पुरुषोत्तमा, ते ब्रह्म काय, अध्यात्म
काय, कर्म काय, अधिभूत आणि अधिदैव
कोणाला म्हणतात?)— या नव्या ज्ञानप्रवासाची सुंदर नांदी येथे
होते.