श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ११ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
दहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, साधकाने एकांतात राहून,
सर्व आशा आणि परिग्रह सोडून चित्ताला निरंतर आत्म्यामध्ये जोडावे.
आता या अकराव्या श्लोकात (आणि पुढील बाराव्या श्लोकात सलगपणे) भगवान श्रीकृष्ण
ध्यानाच्या प्रत्यक्ष बैठकीचे म्हणजेच ‘आसनविधीचे‘ अत्यंत
शास्त्रशुद्ध, सूक्ष्म आणि नेमके नियम विशद करतात. ध्यान करण्यासाठी जागा कशी असावी, तिची
पवित्रता कशी राखावी, आसन किती उंच किंवा खोल असावे, आणि त्यावर कुशाचे गवत (दर्भ), मृगाजिन (हरणाचे
कातडे) व वस्त्र यांचा थर कसा रचावा, याचे शास्त्रीय
मार्गदर्शन भगवान येथे अर्जुनाला करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
शुचौ देशे
प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं
नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥
संधी विग्रह
शुचौ देशे
प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः ।
न
अति-उच्छ्रितम् न अति-नीचम् चैल-अजिन-कुश-उत्तरम् ॥ ११ ॥
३. शब्दार्थ
·
शुचौ = शुद्ध / पवित्र / स्वच्छ अशा
·
देशे = जागेवर / स्थानी
·
प्रतिष्ठाप्य = व्यवस्थितपणे मांडून /
स्थापन करून
·
स्थिरम् = अचल / न डगमगणारे (स्थिर)
·
आसनम् = आसन (बैठक)
·
आत्मनः = स्वतःचे
·
न = नाही
·
अति-उच्छ्रितम् = फार उंच
·
न = नाही
·
अति-नीचम् = फार सखल (खोलगट/खाली)
·
चैल-अजिन-कुश-उत्तरम् = (खाली) दर्भ/कुश, (त्यावर) हरणाचे कातडे, आणि (सर्वांत वर) धूत वस्त्र
एकावर एक अंथरलेले
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “साधकाने शुद्ध आणि
पवित्र स्थानी (शुचौ देशे) आपले
स्थिर आसन (स्थिरमासनमात्मनः) स्थापन करावे;
जे आसन फार
उंचही नसावे आणि फार खोलगटही नसावे (नात्युच्छ्रितं
नातिनीचं); तसेच त्यावर खाली दर्भ (कुश), त्यावर मृगाजिन (हरणाचे कातडे) आणि सर्वांत वर मऊ वस्त्र (चैलाजिनकुशोत्तरम्) अशा क्रमाने व्यवस्थित अंथरलेले असावे.“
या
श्लोकात ध्यानधारणेसाठी आसनाची तीन प्रमुख अंगे सांगितली आहेत:
1.
शुचौ देशे (पवित्र व स्वच्छ जागा): ध्यानाचे ठिकाण निसर्गतः शांत, दुर्गंधीरहित, कीटक किंवा उपद्रवांपासून मुक्त आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या प्रसन्न असावे;
कारण बाह्य अस्वच्छतेचा मनावर तत्काळ विपरीत परिणाम होतो.
2.
स्थिरम् नात्युच्छ्रितं
नातिनीचम् (संतुलित
उंची व स्थिरता):
आसन डळमळीत नसावे. फार उंच असल्यास ध्यानात शरीर झुकल्यास खाली पडण्याची भीती
राहते, आणि फार
सखल किंवा थेट जमिनीवर असल्यास ओलसरपणा, कीटक किंवा थंडीचा
उपद्रव होतो; म्हणून आसन मध्यम उंचीचे असावे.
3.
चैलाजिनकुशोत्तरम् (आसनाची शास्त्रीय रचना):
o कुश (दर्भ):
पृथ्वीची नकारात्मक ऊर्जा किंवा ओल अडवणारे नैसर्गिक इन्सुलेटर (अधोभाग).
o अजिन (मृगाजिन):
शरीरातील प्राणिक ऊर्जा जमिनीत वाहून जाण्यापासून रोखणारे पारंपरिक साधन
(मध्यभाग).
o चैल (स्वच्छ वस्त्र):
शरीराला मऊ, सुखद
आणि स्वच्छ वाटण्यासाठी सर्वांत वर घालण्याचे वस्त्र (वरचा भाग).
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘शुचौ देशे‘ म्हणजे स्वभावतःच अथवा
स्वच्छतेने शुद्ध केलेले पवित्र स्थान. ध्यानात मनाला एकाग्र करण्यासाठी बाह्य विक्षेप नसावेत.
आसनाची रचना अशी असावी की ज्यामुळे शरीराला कोणत्याही प्रकारचा त्रास, वेदना अथवा भीती होणार नाही; कारण देह स्थिर
असल्याशिवाय मनाची स्थिरता शक्य नाही.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंताच्या उपासनेसाठी
साधकाने एकांत व पवित्र जागेची निवड करावी. योग्य आसनामुळे शरीराचा जडपणा दूर होतो
आणि साधक विचलित न होता दीर्घकाळ ईश्वराच्या ध्यानात मग्न राहू शकतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ध्यानस्थानाचे आणि आसनाचे अत्यंत विलोभनीय, सविस्तर व रसाळ वर्णन करताना
सांगतात:
पवित्र
आणि एकांत देशु। जेथ नुपजे वैराग्याचा त्रासु। मन
होये उल्हासी खास। दर्शनेचि तया॥ नाति उंच नाति सखल। बैसावया अतिशयि कोमळ। स्थिर आसन निर्मळ। मांडावें तेथें॥
कुश दर्भ घालावे तळीं। वरी
मृगाजिन त्याजवरी पाळी। धूत
वस्त्र पसरावे वरी। चोखट ऐसें॥ तेथ शरीरासी न बाधे पीडा। मनासी न पडे संशयाचा खोडा।
एकाग्रतेचा उघडे झाडा। सहजचि
बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, जिथे पाहताच वैराग्याचा उल्हास दाटून येतो आणि मन
आपोआप प्रसन्न होते, अशा एकांत व पवित्र जागी जावे. आसन फार
उंच नसावे आणि फार खोलही नसावे; ते अचल आणि बसण्यास अतिशय
सुखद असावे. तळाशी कुशाचे दर्भ पसरावेत, त्यावर हरणाचे कातडे
आणि सर्वांत वर अत्यंत स्वच्छ, धुतलेले मऊ वस्त्र घालावे.
अशा आसनावर बसल्याने शरीराला कोणताही त्रास होत नाही, संशयाची
बाधा उरत नाही आणि साधकाची एकाग्रता अत्यंत सहजतेने साध्य होते.“
७.
व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
धकाधकीच्या युगात घरातच ध्यान (Meditation),
प्राणायाम किंवा अभ्यास करताना हा श्लोक वातावरणनिर्मितीचे (Ergonomics
& Ambience) सुंदर मार्गदर्शन करतो:
·
ध्यानाची स्वतंत्र व स्वच्छ जागा (Dedicated Sacred Space): घरात एक शांत, हवेशीर आणि स्वच्छ कोपरा ध्यानासाठी राखून ठेवणे. तिथे सतत मोबाईल किंवा
इतर गोंगाट नसावा; ती जागा पाहताच मन आपोआप शांत झाले
पाहिजे.
·
योग्य बैठक व्यवस्था (Posture & Stability): खूप मऊ गादीवर (जिथे झोप
येईल) किंवा खूप कठीण फरशीवर न बसता, शरीराला आधार देईल अशी
चटई अथवा योगा मॅट वापरावी (Posture Ergonomics).
·
शरीराचे संरक्षण आणि आराम: शरीराला टोचणार नाही किंवा अस्वस्थ
करणार नाही असे स्वच्छ आणि आरामदायक कापड वापरल्यास पाठ आणि मन दीर्घकाळ स्थिर
राहू शकते.
८.
निष्कर्ष
अशा प्रकारे या अकराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
ध्यानसाधनेसाठी अत्यंत आवश्यक असणाऱ्या बाह्य आसनविधीचे परिपूर्ण नियम सांगितले
आहेत. आता अशा स्थिर आणि पवित्र आसनावर प्रत्यक्ष बसल्यानंतर— ‘मनाला एकाग्र कसे करावे, चित्त आणि इंद्रियांच्या
क्रिया कशा रोखाव्या आणि आत्मशुद्धीसाठी ध्यानाचा सराव कसा करावा?’
याचे अंतरंग योगशास्त्र भगवान पुढील बाराव्या श्लोकात ‘तत्रैकाग्रं
मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः‘ या शब्दांत उलगडून दाखवणार आहेत.