श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील १७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सोळाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी अति खाणे-उपाशी राहणे आणि अति झोपणे-जागे
राहणे या सर्व अतिरेकांमुळे योग कसा नष्ट होतो, याचा स्पष्ट इशारा दिला. आता या सतराव्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या उलट दिशेने जाऊन योगाचा ‘परम सुवर्णमध्य‘ (The
Golden Middle Path) आणि त्याची व्यावहारिक
गुरुकिल्ली उलगडून दाखवतात. ज्याचा आहार-विहार संतुलित आहे, ज्याच्या
कर्मांमधील सर्व हालचाली व चेष्टा प्रमाणबद्ध आहेत, आणि
ज्याची झोप व जागृती योग्य प्रमाणात आहे— अशा नियमित
जीवनशैली जगणाऱ्या मनुष्यासाठी हा योग
सर्व प्रकारच्या सांसारिक दुःखांचा समूळ नाश करणारा (दुःखहा) कसा
ठरतो, याचे अत्यंत गोड व संजीवनी देणारे रहस्य भगवान येथे
अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
युक्ताहारविहारस्य
युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य
योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥
संधी विग्रह
युक्त-आहार-विहारस्य
युक्त-चेष्टस्य कर्मसु ।
युक्त-स्वप्न-अवबोधस्य
योगः भवति दुःख-हा ॥ १७ ॥
३. शब्दार्थ
·
युक्त-आहार-विहारस्य = ज्याचा आहार (खाणे-पिणे)
आणि विहार (मनोरंजन/फिरणे/विश्रांती) योग्य, सात्त्विक व
नियमित आहे असा
·
युक्त-चेष्टस्य = ज्याच्या सर्व हालचाली,
क्रिया व प्रयत्न संतुलित आणि संयमित आहेत असा
·
कर्मसु = कर्तव्यकर्मांमध्ये
·
युक्त-स्वप्न-अवबोधस्य = ज्याची निद्रा (स्वप्न/झोप)
आणि जागरण (अवबोध/जागे राहणे) योग्य प्रमाणात आहे असा
·
योगः = (हा ध्यान-) योग
·
भवति = होतो / ठरतो
·
दुःख-हा = सर्व प्रकारच्या दुःखांचा,
तापांचा आणि क्लेशांचा नाश करणारा (दुःख निवारक)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याचा आहार आणि विहार
संतुलित व नियमित आहे (युक्ताहारविहारस्य),
ज्याच्या कर्मातील
सर्व प्रयत्न व हालचाली प्रमाणबद्ध आहेत (युक्तचेष्टस्य
कर्मसु), आणि ज्याची झोप व जागृती योग्य प्रमाणात आहे (युक्तस्वप्नावबोधस्य); अशा साधकासाठी हा ध्यानयोग सर्व
प्रकारच्या दुःखांचा समूळ नाश करणारा ठरतो (योगो भवति
दुःखहा).”
या
श्लोकात मानवी जीवनाच्या संपूर्ण दिनचर्येचे चार मूलभूत खांब (Four Pillars of Balanced Living) दिले आहेत:
1.
युक्ताहार (Right Food): शरीराला जड न वाटेल असा
सात्त्विक, पचायला हलका आणि वेळेवर घेतलेला मित आहार.
2.
युक्तविहार (Right Recreation): इंद्रियांना न भुलवणारी,
मनाला खरी विश्रांती देणारी सात्त्विक भ्रमंती किंवा करमणूक.
3.
युक्तचेष्टा कर्मसु (Right Action): कामात अति-धावपळ न करता किंवा
आळसात वेळ न घालवता, आवश्यक तितकाच संतुलित श्रम आणि
विवेकपूर्ण हालचाल.
4.
युक्तस्वप्नावबोध (Right Sleep & Wakefulness): शरीराला पूर्ण ताजी करणारी
पुरेशी शांत झोप आणि आळस झटकून साधनेसाठी वेळेवर जागे होणे.
5.
दुःखहा: असा सुवर्णमध्य साधणाऱ्या माणसाच्या
आयुष्यातील शारीरिक व्याधी, मानसिक ताण आणि जन्म-मरणाचे सर्व क्लेश हा योग कायमचे हरण करतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘युक्त‘ म्हणजे शास्त्र आणि विवेक यांच्या मर्यादेत बसणारा. जो साधक प्रमाणाबाहेर
भोग घेत नाही आणि शरीराला अकारण कष्टही देत नाही, त्याचाच
योग सिद्ध होतो. अशा साधकासाठी योग हा ‘दुःखहा‘ म्हणजेच संपूर्ण संसारदुःखांचा उच्छेद करणारा मोक्षदाता ठरतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंताची आराधना करण्यासाठी
शरीर व इंद्रियांची शक्ती शाबूत राहणे आवश्यक आहे. संतुलित जीवन जगणारा साधक सर्व
विक्षेपांमधून मोकळा होऊन नित्य भगवत्‌ध्यानाचा निरामय आनंद भोगतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील समतोलाची व दुःखनिवारक योगाची महती सांगताना
अत्यंत रसाळ ओव्यांमध्ये मांडतात:
आहाराची
नियती पाहे। भूक जेवढी तेवढेंचि खावे। विहाराचा
समतोल राहे। मर्यादा न सांडी॥ कर्मामाजीं जेवढा व्यापार। तेथ नसावा अति-पसारा।
युक्त चेष्टेचा थारा। साधिला
जेणें॥ निद्रेसी
नेमाची जोड। जागृतीसी ज्ञानाची गोड। दोन्हींचा समतोल उघड। आचरती पैं॥
तयासी योग हा साचा। नाश करी
सर्व दुःखाचा। होऊनि
कैवल्यसुखाचा। धनी बैसे॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, ज्याच्या आहाराला नियमाचे बंधन आहे, जेवढी भूक तेवढेच जो सात्त्विक अन्न खातो; ज्याच्या
विहारात मर्यादा सुटत नाही; कर्मांमध्ये विनाकारण फापटपसारा
न मांडता जो नेमके आणि संतुलित काम करतो; ज्याच्या झोपेला
नियमिततेचा नियम आहे आणि जागृतीमध्ये जो पूर्ण सावध व ज्ञाननिष्ठ राहतो; अशा समतोल साधकासाठी हा योग संपूर्ण संसारदुःखांचा समूळ नाश करणारा ठरतो
आणि तो साक्षात मोक्षाच्या सुखाचा खरा स्वामी बनतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
धकाधकीच्या, ताणतणाव
आणि जीवनशैलीच्या विकारांनी (Lifestyle Diseases) भरलेल्या
युगात हा श्लोक जागतिक दर्जाचा ‘वेलनेस मंत्र‘ (Universal Wellness Code) देतो:
·
समतोलाची जीवनशैली (Work-Life-Health Balance): कामाचा अति ताण न घेणे आणि
आळसातही न पडणे. आहार, काम, कौटुंबिक
वेळ आणि विश्रांती या चौघांमध्ये सुवर्णमध्य साधणे.
·
निसर्गनियमांचे पालन (Circadian Rhythm): वेळेवर सात्त्विक जेवण,
वेळेवर झोप आणि नियमित व्यायाम ठेवल्यास ९०% मानसिक व शारीरिक आजार
आपोआप नाहीसे होतात (दुःखहा).
·
शाश्वत साधना (Sustainable Habits): कोणत्याही टोकाला जाणारे
हठधर्मी नियम न लावता, आयुष्यभर आनंदाने टिकवून ठेवता येईल
अशी संतुलित जीवनशैली अंगीकारणे हाच यशाचा खरा मार्ग आहे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या सतराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी योगाला ‘सर्व दुःखांचा नाश करणारा‘
बनवण्यासाठी दैनंदिन जीवनातील समतोलाचे महत्त्व सिद्ध केले आहे. आता
अशा संतुलित जीवनशैलीतून मन जेव्हा पूर्णपणे स्थिर होऊन ‘केवळ आत्मस्वरूपातच अढळ विलीन
होते (यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते)‘,
आणि सर्व वासनांमधून मुक्त होऊन साधक खरा ‘युक्त‘ (सिद्ध योगी) कधी ठरतो? याचे अत्यंत तेजस्वी लक्षण भगवान पुढील
अठराव्या श्लोकात सांगणार आहेत.