श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील १८ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सतराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, आहार, विहार, चेष्टा आणि निद्रा यांचा
सुवर्णमध्य साधणाऱ्या मनुष्यासाठी हा योग सर्व
दुःखांचे हरण करणारा ठरतो. आता या अठराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशा संतुलित
साधनेतून मनाची जी सर्वोच्च, निश्चल आणि परिपक्व अवस्था
प्राप्त होते— म्हणजेच प्रत्यक्ष ‘समाधीस्थितीचे‘ (योगारूढतेचे) लक्षण विशद करतात.
जेव्हा विशेष रीतीने नियंत्रित झालेले चित्त सर्व बाह्य विषयांतून निवृत्त होऊन
केवळ आणि केवळ आत्म्यामध्येच अढळ स्थिर होते, आणि साधक सर्व
प्रकारच्या वासनांमधून पूर्णपणे निस्पृह होतो, तेव्हा त्याला
खरा ‘युक्त‘
(परम सिद्ध योगी) का म्हणतात,
याचे अत्यंत तेजस्वी रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यदा विनियतं
चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः
सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥
संधी विग्रह
यदा
वि-नियतम् चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते ।
निःस्पृहः
सर्व-कामेभ्यः युक्तः इति उच्यते तदा ॥ १८ ॥
३. शब्दार्थ
·
यदा = ज्या वेळी / जेव्हा
·
वि-नियतम् = विशेष रीतीने संयमित झालेले
/ पूर्णपणे वश व स्थिर झालेले
·
चित्तम् = अंतःकरण / मन
·
आत्मनि = आत्मस्वरूपाच्या ठायी
(परमात्म्यामध्ये)
·
एव = केवळ / च
·
अवतिष्ठते = अढळ स्थित होते / स्थिर
राहते
·
निःस्पृहः = सर्वथा स्पृहाशून्य /
कसलीही इच्छा किंवा आसक्ती नसलेला
·
सर्व-कामेभ्यः = सर्व प्रकारच्या ऐहिक व
पारलौकिक भोगकामनांपासून
·
युक्तः = खरा योगी / समाधिनिष्ठ
सिद्ध पुरुष
·
इति = असे
·
उच्यते = म्हटले जाते
·
तदा = त्या वेळी
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्या वेळी अत्यंत संयमित व वश झालेले चित्त (यदा विनियतं चित्तम्)
सर्व विषयांतून निवृत्त होऊन केवळ आत्मस्वरूपातच अढळ स्थिर होते (आत्मन्येवावतिष्ठते);
आणि मनुष्य सर्व
प्रकारच्या वासना-कामनांपासून पूर्णपणे निःस्पृह होतो (निःस्पृहः
सर्वकामेभ्यो), त्या वेळी त्याला ‘युक्त‘ (सिद्ध योगी) असे म्हटले जाते
(युक्त इत्युच्यते तदा).”
या
श्लोकात योगसिद्धीच्या दोन मुख्य कसोट्या दिल्या आहेत:
1.
विनियतं चित्तं आत्मन्येव
अवतिष्ठते (आंतरिक
स्थिरता): मन
बाह्य जगात भटकणे पूर्णपणे थांबवून केवळ आत्म्याच्या अखंड शांततेत विलीन होते.
ज्याप्रमाणे समुद्रात विलीन झालेली नदी पुन्हा मागे फिरत नाही, तसे चित्त आत्मरूपात एकवटते.
2.
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः (संपूर्ण निष्काम अवस्था): डोळ्यांनी, कानाने किंवा मनाने
कोणत्याही वस्तू, व्यक्ती किंवा स्वर्गादी भोगांविषयी कसलीही
सूक्ष्म इच्छा (स्पृहा) उरत नाही; कारण आत्मानंद हा सर्व
बाह्य सुखांपेक्षा अनंत पटीने श्रेष्ठ असतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘विनियतं चित्तम्‘ म्हणजे
जे चित्त अभ्यासाने आणि वैराग्याने सर्व बाह्य विक्षेपांपासून पूर्णपणे मुक्त झाले
आहे. जेव्हा असे शुद्ध चित्त स्वतःच्या
प्रत्यगात्म्यातच स्थिर होते आणि दृश्य-अदृश्य सर्व भोगांची तृष्णा (स्पृहा) समूळ
नष्ट होते, तेव्हाच साधक ‘समाहित‘ म्हणजेच ‘युक्त‘ मानला जातो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्म्याचे नित्य, शुद्ध आणि आनंदमय स्वरूप अनुभवल्यानंतर साधकाची प्रकृतीच्या नश्वर
भोगांवरील सर्व आसक्ती संपून जाते. केवळ आत्म्यामध्येच चित्ताचे समाधान मानणारा
भक्त हाच खरा ‘युक्त‘ होय.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील मनाच्या अढळ स्थिरतेचे आणि निःस्पृहतेचे वर्णन
करताना अत्यंत गोड ओव्यांमध्ये मांडतात:
चित्त
संपूर्ण वश जाहलें। विषयांचे पाश तुटोनि गेले। आत्मरूपीं
स्थिर ठाकलें। निश्चळपणें॥ जैसें समुद्रासी मिळावें पाणी। मग उसळोनि न ये परतोनि।
तैसें चित्त आत्म्याचिया
स्थानीं। एकरूप होये॥ सर्व
कामनांची तृष्णा सरे। आशेचें मूळचि नुरे। निःस्पृहतेचें तेज भरे। अंतरामाजीं॥
तया पुरुषासीच ‘युक्त‘ म्हणिपे।
योगसिद्धीचें साक्षात रूप तेथ दिसे। परब्रह्माचेनि
समरसें। तृप्त तोचि॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, ज्याचे चित्त पूर्णपणे स्वाधीन झाले आहे, विषयांचे सर्व पाश ज्याचे तुटून पडले आहेत आणि जे केवळ आत्मस्वरूपात
निश्चलपणे स्थिर झाले आहे; ज्याप्रमाणे समुद्राला मिळालेले
पाणी कधीही उलटे फिरून येत नाही, तसे ज्याचे मन आत्म्याशी
एकरूप झाले आहे; ज्याच्या मनातील सर्व वासना-कामनांची तृष्णा
कायमची संपली आहे आणि ज्याच्या अंतःकरणात परिपूर्ण निःस्पृहतेचे तेज फाकले आहे;
त्या महात्म्यालाच या जगात ‘युक्त‘ (सिद्ध योगी) म्हटले जाते, आणि तो परब्रह्माच्या
आनंदाने नित्य तृप्त असतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
अखंड इच्छांच्या मागे धावणाऱ्या,
चंचल आणि मानसिक असंतोषाने ग्रासलेल्या समाजात हा श्लोक आंतरिक
मुक्तीचा मार्ग दाखवतो:
·
मनाचे मूळ केंद्र शोधणे (Centering the Mind – आत्मन्येवावतिष्ठते): दिवसभरातील कामांनंतर आपले मन
पुन्हा आपल्या स्वतःच्या शांत केंद्रावर (Inner
Center) परत आणण्याची कला शिकणे.
·
इच्छांच्या दास्यातून मुक्ती (Freedom from Consumerism – निःस्पृहः): प्रत्येक नवीन गॅजेट, वस्तू किंवा प्रसिद्धी
मिळवण्याच्या हव्यासातून बाहेर पडणे; ‘माझे सुख वस्तूंवर
अवलंबून नाही‘ ही जाणीवच खरी समृद्धी देते.
·
परिपूर्णतेची अनुभूती: जेव्हा आपण स्वतःच्या आत समाधानी होतो, तेव्हा बाह्य जगतातील
कोणत्याही अपूर्णतेमुळे आपण दुःखी होत नाही.
८.
निष्कर्ष
अशा प्रकारे या अठराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी चित्ताच्या
पूर्ण निरोधाची आणि निःस्पृहतेची ‘युक्त‘ अवस्था स्पष्ट केली आहे. आता अशा प्रकारे
आत्म्यात स्थिर झालेल्या योग्याच्या चित्ताची ‘अखंड निश्चलता‘ स्पष्ट करण्यासाठी भगवान कोणती जगावेगळी, प्रसिद्ध
आणि अलौकिक उपमा देतात?— ‘वाऱ्याविना ठेवलेला दिवा जसा किंचितही थरथरत नाही
(यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते)‘,
तद्वत योग्याचे मन कसे अचल राहते? याचे अत्यंत
नयनरम्य व अप्रतिम रूप भगवान पुढील एकोणिसाव्या श्लोकात मांडणार आहेत.