श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ४ थ्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील तिसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
स्पष्ट केले होते की, योगाच्या शिखरावर चढू इच्छिणाऱ्या साधकासाठी निष्काम कर्म हे साधन आहे आणि
शिखरावर पोहोचलेल्या सिद्धासाठी सर्व संकल्पांचा उपशम (शम) हे साधन आहे. आता या
चौथ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या ‘योगारूढ‘ अवस्थेचे अत्यंत स्पष्ट, बिनचूक आणि व्यावहारिक
लक्षण उलगडून दाखवतात. साधक नेमका कधी योगाच्या सर्वोच्च शिखरावर आरूढ झाला असे
म्हटले जाते— तर जेव्हा तो इंद्रियांच्या विषयात अडकत नाही,
कर्मांमध्ये आसक्त होत नाही आणि ज्याने मनातील सर्व संकल्पांचा
(फलाशेचा) पूर्ण संन्यास केला आहे, याचे अलौकिक रहस्य भगवान
येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
यदा हि
नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी
योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥
संधी विग्रह
यदा हि न
इन्द्रिय-अर्थेषु न कर्मसु अनुषज्जते ।
सर्व-सङ्कल्प-संन्यासी
योग-आरूढः तदा उच्यते ॥ ४ ॥
३. शब्दार्थ
·
यदा = ज्या वेळी / जेव्हा
·
हि = निश्चितपणे / कारण
·
न = नाही
·
इन्द्रिय-अर्थेषु = इंद्रियांच्या विषयांमध्ये
(शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध इत्यादी भोगांमध्ये)
·
न = ना
·
कर्मसु = (सकाम अथवा विहित)
कर्मांमध्ये
·
अनुषज्जते = आसक्त होतो / अडकतो /
गुंतून पडतो
·
सर्व-सङ्कल्प-संन्यासी = सर्व संकल्पांचा (इच्छा,
वासना व फलाशेचा) पूर्ण त्याग केलेला पुरुष
·
योग-आरूढः = योगाच्या शिखरावर पोहोचलेला
(योगारूढ)
·
तदा = त्या वेळी
·
उच्यते = म्हटला जातो / मानला जातो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्या वेळी मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांमध्ये किंचितही आसक्त
होत नाही (नेन्द्रियार्थेषु अनुषज्जते),
आणि कर्मांमध्येही
गुंतून पडत नाही (न कर्मसु अनुषज्जते);
तसेच ज्याने सर्व
संकल्पांचा समूळ त्याग केला आहे (सर्वसङ्कल्पसंन्यासी),
त्या वेळी तो पुरुष ‘योगारूढ‘ झाला आहे असे म्हटले जाते (योगारूढस्तदोच्यते).”
या श्लोकात योगारूढ (स्थितप्रज्ञ) अवस्थेची
तीन मुख्य लक्षणे स्पष्ट केली आहेत:
1.
इन्द्रियार्थेषु अनासक्ती: डोळे, कान, जीभ इत्यादी इंद्रिये
आपापल्या विषयात वावरत असतानाही मन त्या भोगांमध्ये ‘हे मला
हवेच‘ म्हणून अडकत नाही.
2.
कर्मसु अनासक्ती: कर्तव्यकर्मे देहाने घडत असतानाही ‘मी कर्ता आहे‘ असा अहंकार राहत नाही किंवा कर्मात गुंतागुंत निर्माण होत नाही.
3.
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी: भोगांची आणि कर्मांची आसक्ती मुळात
कल्पनेतून (संकल्पातून) जन्म घेते;
ज्याने ही संकल्पांची मुळेच उपटून टाकली आहेत, तोच योगाच्या शिखरावर अखंड स्थिर राहतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, जोपर्यंत संकल्पांचे स्फुरण
मनात चालू असते, तोपर्यंत ध्यान किंवा योग सिद्ध होऊ शकत
नाही; कारण संकल्प हेच सर्व वासनांचे आणि कर्मांचे कारण आहे.
जेव्हा साधक बाह्य विषय आणि कर्मांच्या कर्तेपणापासून पूर्ण अलिप्त होतो, तेव्हाच त्याला ‘सर्वसंकल्पसंन्यासी‘ आणि ‘योगारूढ‘ म्हटले जाते.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्म्याचे यथार्थ स्वरूप
जाणणारा पुरुष प्रकृतीजन्य विषयभोगांमध्ये कधीही रमत नाही. तो सर्व कर्मे
भगवंताच्या प्रीत्यर्थ करतो आणि स्वतःच्या सर्व वैयक्तिक संकल्पांचा त्याग करून
आत्मस्वरूपात रममाण होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या योगारूढ लक्षणाचे
सौंदर्य उलगडताना अत्यंत गोड आणि रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
इंद्रियें विषयांच्या घरीं। जरी
वर्तती व्यवहारीं।
तरी आसक्तीची न धरी। वासना
मना॥ ना तरी
कर्माचा जो पसारा। करितां न म्हणे मी कर्ता वीरा। अहंकाराचा थारा। उरों न देई॥
संकल्पाचें मूळचि उपुरलें।
वासनेचें बीजचि जळालें। चित्त
आत्मरंगीं रंगलें। अखंडित॥ ऐसी जयाची स्थिती जाहली। तयासीच योगारूढ पदवी भली।
संसाराची मर्यादा सरली। तया
पुरुषासी॥
माउली म्हणतात— “हे वीरा अर्जुना, इंद्रिये
जरी बाह्य विषयांमध्ये व्यवहार करत असली, तरी ज्याचे मन त्या
विषयांची किंचितही वासना किंवा आसक्ती धरत नाही; आणि
कर्मांचा प्रचंड पसारा पार पाडत असतानाही जो ‘मी कर्ता‘
असा अहंकार मनात तिळमात्रही उरू देत नाही; ज्याच्या
मनातील संकल्पांचे मूळच उखडून गेले आहे आणि वासनेचे बीज जळून खाक झाले आहे;
अशी अलौकिक स्थिती ज्याची होते, त्यालाच ‘योगारूढ‘ ही पदवी शोभून दिसते आणि तो संसाराच्या
बंधनातून कायमचा पार होतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या जीवनात कार्यक्षमता, मानसिक स्वातंत्र्य आणि
स्थिरतेसाठी हा श्लोक सर्वोच्च कसोटी देतो:
·
आसक्तीमुक्त कार्यक्षमता (Unattached Engagement): संसारात, नोकरीत किंवा व्यवसायात सर्व व्यवहार उत्तम प्रकारे पार पाडणे, परंतु मनातून ‘मी आणि माझे‘ या
मोहाच्या जाळ्यात न अडकणे.
·
संकल्पांवर ताबा (Mental Minimalism – सर्वसंकल्पसंन्यासी): दिवसभरात मनात येणाऱ्या हजारो
निरर्थक इच्छा आणि दिवास्वप्नांना आवर घालणे;
यामुळे मनाची ऊर्जा वाचते आणि एकाग्रता वाढते.
·
परिस्थितीचे मालक बनणे: बाह्य गोष्टी (Social Media, गॅजेट्स,
चंगळवाद) आपल्यावर ताबा मिळवण्याऐवजी आपण आपल्या इंद्रियांचे मालक
होणे, हीच खरी योगारूढ अवस्था आहे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या चौथ्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी ‘योगारूढ‘
अवस्थेचे मर्म विशद केले आहे. आता अशा योगाच्या शिखरावर
पोहोचण्यासाठी किंवा स्वतःची प्रगती साधण्यासाठी माणसाला स्वतःच स्वतःचा उद्धार
कसा करावा लागतो? “मनुष्य स्वतःच स्वतःचा मित्र आणि स्वतःच स्वतःचा शत्रू कसा असतो?”
याचे संपूर्ण जगतात अजरामर झालेले अत्यंत प्रेरणादायी तत्त्व भगवान
पुढील पाचव्या श्लोकात ‘उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्‘ या क्रांतीकारक शब्दांत सांगणार
आहेत.