अध्याय ६ वा – श्लोक – ३ रा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या अध्यायातील ३ ऱ्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील दुसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, संकल्पांचा त्याग केल्याशिवाय कोणीही योगी बनू शकत नाही आणि संन्यास व निष्काम कर्मयोग हे तत्त्वतः एकच आहेत. आता या तिसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण ध्यानयोगाच्या मार्गावरील साधनेचा अत्यंत सुंदर आणि शास्त्रशुद्ध क्रम मांडतात. ध्यानयोगाच्या शिखरावर चढू इच्छिणाऱ्या नवशिक्या साधकासाठी (आरुरुक्षु) कोणते साधन आवश्यक आहे आणि त्या योगाच्या सर्वोच्च शिखरावर आरूढ झालेल्या सिद्धासाठी (योगारूढ) कोणते साधन उपयोगी पडते— या दोन अवस्थांमधील भेद भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।

योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥

संधी विग्रह

आरुरुक्षोः मुनेः योगम् कर्म कारणम् उच्यते ।

योग-आरूढस्य तस्य एव शमः कारणम् उच्यते ॥ ३ ॥

३. शब्दार्थ

·        आरुरुक्षोः = (योगाच्या शिखरावर) चढू इच्छिणाऱ्या / नवशिक्या / आरंभीच्या साधकासाठी

·        मुनेः = मननशील साधकासाठी

·        योगम् = (ध्यान-) योगाला / समत्वबुद्धीला

·        कर्म = निष्काम कर्म (कर्तव्यकर्म)

·        कारणम् = साधन (उपाय)

·        उच्यते = म्हटले जाते / सांगितले आहे

·        योग-आरूढस्य = योगाच्या शिखरावर पोहोचलेल्या / स्थितप्रज्ञ झालेल्या (सिद्धासाठी)

·        तस्य = त्याच (साधकासाठी)

·        एव = च

·        शमः = सर्व संकल्प-विकल्पांचा उपशम (शांतता / कर्मांमधून निवृत्ती)

·        कारणम् = (ज्ञाननिष्ठेचे) साधन

·        उच्यते = म्हटले जाते

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “ध्यानयोगाच्या शिखरावर चढू इच्छिणाऱ्या मननशील साधकासाठी (आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं) निष्काम कर्म हेच मुख्य साधन सांगितले आहे (कर्म कारणमुच्यते); आणि जेव्हा तोच साधक त्या योगाच्या शिखरावर पूर्णपणे आरूढ होतो (योगारूढस्य तस्यैव), तेव्हा सर्व संकल्प-विकल्पांची शांतता अर्थात ‘शम‘ (चित्तोपशम) हेच त्याचे साधन ठरते (शमः कारणमुच्यते).”

या श्लोकात साधनेचे दोन टप्पे स्पष्ट केले आहेत:

1.      आरुरुक्षु अवस्था (साधकावस्था – Climbing the Mountain): जोपर्यंत मन चंचल आहे आणि अंतःकरणात वासनांचे मळ आहेत, तोपर्यंत थेट ध्यान लागत नाही. अशा वेळी चित्तशुद्धीसाठी निष्काम कर्म करणे हेच अनिवार्य साधन (कारण) आहे.

2.      योगारूढ अवस्था (सिद्धावस्था – Reaching the Summit): जेव्हा चित्त पूर्ण शुद्ध आणि एकाग्र होते, तेव्हा बाह्य कर्मांची धावपळ थांबवून केवळ शांत बसणे, संकल्पांचा उपशम करणे (शम) हेच अखंड ब्रह्मानंदात टिकून राहण्याचे साधन बनते.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, जोपर्यंत साधक योगावर आरूढ होत नाही, तोपर्यंत निष्काम कर्म हे चित्तशुद्धीद्वारे ध्यानयोगाचे कारण (साधन) ठरते. परंतु एकदा का चित्त शुद्ध होऊन तो ‘योगारूढ‘ झाला, की सर्व कर्मांचा संन्यास करून केवळ ‘शम‘ (इंद्रिय आणि मनाचा उपशम) करणे हेच आत्मज्ञानाचे आणि समाधीचे साधन बनते.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्मसाक्षात्कार करू इच्छिणाऱ्या साधकाला आरंभी निष्काम कर्मयोगाचा आधार घ्यावा लागतो. कर्माने पापे नष्ट झाल्यावर जेव्हा आत्म्याचे दर्शन घडते, तेव्हा सर्व सांसारिक प्रवृत्ती शांत होणे (शम) हेच त्याच्या निरंतर आनंदाचे कारण ठरते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या दोन अवस्थांचे सुंदर रूप उलगडताना अत्यंत गोड ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:

जयासी योगाचिया शिखरा। चढावयाची चाड वीरा। तया निष्काम कर्माचा थारा। साधन साचें॥ यमनियमांचिया पायरीं। आसन प्राणायामाच्या द्वारीं। कर्म करुनी अंतरीं। शुद्धी पावे॥ आणि जो योगावरी आरूढ जाहला। समाधीचिया सुखासी पावला। तयासी शमचि भला। साधन उरे॥ जैसें शिखरीं चढल्यावरी। मग पायरीची चाड न धरी। तैसा योगारूढ निर्धारीं। कर्मातीतु होये॥

माउली म्हणतात— “हे वीरा अर्जुना, ज्याला योगाच्या सर्वोच्च शिखरावर चढण्याची इच्छा आहे, त्याच्यासाठी निष्काम कर्माचे आचरण हेच खरे साधन आहे. यम, नियम, आसन आणि प्राणायाम यांच्या आधारे कर्म करत तो अंतःकरण शुद्ध करतो. परंतु जो एकदा त्या योगाच्या शिखरावर जाऊन पोहोचला आणि ज्याला समाधीचे सुख प्राप्त झाले, त्याच्यासाठी केवळ ‘शम‘ (शांतता) हेच साधन ठरते. ज्याप्रमाणे डोंगराच्या शिखरावर पोहोचल्यानंतर पायऱ्यांची आवश्यकता उरत नाही, तसा योगारूढ पुरुष स्वाभाविकपणे कर्माच्या धावपळीतून मुक्त होऊन परमानंदात शांत राहतो.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या धकाधकीच्या जीवनात प्रगती आणि मानसिक समाधानासाठी हा श्लोक अत्यंत व्यावहारिक पायऱ्या दाखवतो:

·        पायरी-पायरीने प्रगती (Step-by-Step Evolution): कोणतीही पूर्वतयारी नसताना थेट ‘मला शांत बसायचे आहे किंवा ध्यान लावायचे आहे‘ असा हट्ट धरल्यास आळस येतो. सुरुवातीला उत्साहाने आणि प्रामाणिकपणे सक्रिय काम (कर्म) करणे, आणि मन स्थिर झाल्यावर शांततेचा (शम) आनंद घेणे हाच प्रगतीचा नैसर्गिक मार्ग आहे.

·        कामातूनच मनःशांतीची तयारी: कामात प्रामाणिकपणा आणि निस्वार्थी वृत्ती ठेवली, तर कामाचा ताण न येता उलट मन शांत आणि एकाग्र व्हायला मदत होते.

·        विश्रांती आणि कृतीचा समतोल: जेव्हा काम करण्याची वेळ असते तेव्हा पूर्ण ऊर्जेने काम करणे (कर्म), आणि जेव्हा विश्रांतीची वेळ असते तेव्हा सर्व विचार व काळजी बाजूला ठेवून पूर्ण शांत होणे (शम).

८. निष्कर्ष