अध्याय ६ वा – श्लोक – २३ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या अध्यायातील २३ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील विसाव्या श्लोकापासून सुरू झालेल्या समाधीच्या चार श्लोकांच्या मालिकेचा हा अंतिम आणि परमोच्च कळस आहे. मागील बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, ज्या आत्मसुखाहून मोठा दुसरा कोणताही लाभ नाही आणि ज्यात स्थिर झालेला साधक मोठ्या दुःखानेही विचलित होत नाही, त्या अवस्थेची अनुभूती कशी असते. आता या तेविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण प्रत्यक्ष ‘योगाची परिपूर्ण व्याख्या‘ मांडतात. दुःखाच्या संसर्गाचा समूळ विरह (वियोग) होणे म्हणजेच ‘योग‘ कसा आहे, आणि हा योग कोणत्याही संशयाविना, न कंटाळता, अत्यंत ‘दृढ निश्चयाने व अनुद्विग्न चित्ताने‘ (स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा) कसा आचरावा, याचे अंतिम सूत्र भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।

स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥

संधी विग्रह

तम् विद्यात् दुःख-संयोग-वियोगम् योग-सञ्ज्ञितम् ।

सः निश्चयेन योक्तव्यः योगः अनिर्विण्ण-चेतसा ॥ २३ ॥

३. शब्दार्थ

·        तम् = त्या (पूर्वोक्त समाधीच्या लक्षणांनी युक्त अशा अवस्थेला)

·        विद्यात् = जाणावे / ओळखावे / समजावे

·        दुःख-संयोग-वियोगम् = दुःखाच्या संयोगाचा (संबंधाचा / स्पर्शाचा) पूर्ण वियोग (मुक्ती / अंत)

·        योग-सञ्जितम् = ‘योग‘ या नावाने संबोधिली जाणारी / योग संज्ञेस पात्र असलेली

·        सः = तो (पूर्वोक्त समाधिरूप)

·        निश्चयेन = दृढ संकल्पाने / पक्क्या निश्चयाने

·        योक्तव्यः = आचरावा / अभ्यासावा / जोडावा

·        योगः = योग

·        अनिर्विण्ण-चेतसा = कंटाळा न करता / निराश न होता / न खचलेल्या उत्साही अंतःकरणाने

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “दुःखाच्या किंचितही संयोगाचा कायमचा समूळ वियोग (दुःखसंयोगवियोगम्) ज्या अवस्थेत होतो, त्या अतींद्रिय समाधीस्थितीलाच ‘योग‘ असे म्हटले जाते हे तू जाण (तं विद्याद् योगसञ्ज्ञितम्). असा हा योग अत्यंत पक्क्या दृढनिश्चयाने (निश्चयेन) आणि अंतःकरणात जराही खिन्नता किंवा कंटाळा न आणता आचरावा (अनिर्विण्णचेतसा योक्तव्यः).”

या श्लोकात योगाचे दोन अद्वितीय पैलू मांडले आहेत:

1.      दुःखसंयोगवियोग (क्रांतिकारक व्याख्या): सामान्यतः ‘योग‘ म्हणजे दोन गोष्टींची भेट किंवा जोडणे. परंतु संसारात जीव हा जन्म, मरण, व्याधी व संतापाच्या दुःखांशी जोडलेला (संयोग) आहे. आत्म्याशी जोडले जाणे म्हणजेच दुःखाच्या या सर्व संबंधांचा कायमचा ‘वियोग‘ (तूट) होणे होय; म्हणूनच ही दुःखाचा अंत करणारी सर्वोच्च व्याख्या आहे.

2.      साधनेची मनोवृत्ती (निश्चय आणि अनिर्वेद):

o   निश्चयेन: “मला हे आत्मसुख मिळवायचेच आहे” असा बुद्धीचा अविचल निश्चय.

o   अनिर्विण्णचेतसा: योगाभ्यासात मन लगेच स्थिर झाले नाही तरी निराश न होणे, कंटाळा न करणे आणि अखंड उत्साहाने सराव चालू ठेवणे.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, जोपर्यंत संसार दुःखांशी संयोग आहे तोपर्यंत मुक्ती नाही. जेव्हा आत्मज्ञानाने दुःखांचा मुळापासून वियोग होतो, तेव्हा त्यालाच खरा ‘योग‘ म्हटले जाते. हा योग सिद्ध करण्यासाठी साधकाकडे ‘अनिर्वेद‘ (कंटाळा किंवा निराशेचा अभाव) असणे अत्यावश्यक आहे. मन भटकले तरी पुन्हा पुन्हा धैर्याने ते आत्म्यात जोडले पाहिजे.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, प्रकृतीच्या त्रिगुणांमुळे मिळणाऱ्या दुःखांचा पूर्ण त्याग म्हणजेच योग होय. भगवत्प्राप्तीचा हा मार्ग अत्यंत निष्ठा आणि उत्साहाने आचरिला पाहिजे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील दुःखाच्या वियोगाचे आणि साधनेच्या धैर्याचे वर्णन करताना अत्यंत गोड ओव्यांमध्ये सांगतात:

दुःखाचा लवलेश न उरे जेथें। संसाराचें मूळचि तुटे तेथें। त्या अवस्थेसीच म्हणिपे सत्य। ‘योग‘ पैं बापा॥ जैसें रोगाचा संसर्ग सरे। मग निरामय आरोग्य उरे। तैसें दुःखाचें भान नुरे। आत्मरंगीं॥ हा योग आचरावा साचा। दृढ निश्चय करोनि मनाचा। कंटाळा नसावा चित्ताचा। तिळभरी तेथें॥ जैसें समुद्राचें पाणी पाहे। कावळ्यानें उपसावयाचें धैर्ये साहे। तैसें अनिर्विण्ण मन राहे। साधनाचिया मार्गीं॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, जिथे दुःखाचा लवलेशही उरत नाही आणि संसाराच्या जन्म-मरणाचे मूळच तुटून पडते, त्या नित्यमुक्त स्थितीलाच यथार्थ ‘योग‘ म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे रोगाचा संसर्ग पूर्ण संपल्यावर केवळ निरामय आरोग्यच शिल्लक राहते, तसेच आत्मसुखात दुःखाची जाणीवही उरत नाही. असा हा योग अत्यंत पक्क्या निश्चयाने आचरावा; मनात किंचितही खिन्नता किंवा कंटाळा येऊ देऊ नये. ज्याप्रमाणे कावळ्यासारख्या लहानशा पक्षाने आपल्या चोचीने अथांग समुद्र आटवण्याचे धैर्य ठेवावे, तसेच न डगमगणारे आणि अखंड उत्साही मन या साधनेच्या मार्गावर ठेवावे.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात सतत येणारे नैराश्य, तात्काळ फळाची अपेक्षा (Instant Gratification) आणि चंचलतेच्या युगात हा श्लोक यशाची गुरुकिल्ली देतो:

·        सातत्य आणि चिकाटी (Grit & Persistence – अनिर्विण्णचेतसा): कोणतेही मोठे ध्येय (अभ्यास, व्यवसाय, कौशल्य) साध्य करताना सुरुवातीला अपयश किंवा कंटाळा येतो. अशा वेळी निराश न होता पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करणे.

·        दुःखाचे मूळ तोडणे (Detachment from Pain): परिस्थिती वाईट असली तरी “माझे मन त्या दुःखात अडकणार नाही” हा आंतरिक समभाव जोपासणे.

·        निश्चयाचे बळ (Iron Will – निश्चयेन): धरसोड वृत्ती सोडून देऊन घेतलेल्या निर्णयावर शेवटपर्यंत ठाम राहणे हाच आंतरिक शांततेचा व प्रगतीचा मार्ग आहे.

८. निष्कर्ष