श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ३६ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
पस्तीसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी मनाची दुर्धर चंचलता मान्य करून, ‘अभ्यास आणि वैराग्य‘
या दोन अमोघ साधनांनी मनाला निश्चित वश करता येते हा आत्मविश्वास
दिला. आता या छत्तीसव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण मनःसंयमाचा आणि योगसिद्धीचा ‘अंतिम निर्णायक सिद्धांत‘ (The Concluding Verdict on Mind
Control) मांडतात. ज्याचे मन आणि इंद्रिये अजूनही
अनिर्बंध व उनाड आहेत, अशा असंयमी मनुष्यासाठी हा योग
प्राप्त करणे अत्यंत कठीण (अशक्यप्राय) आहे; परंतु ज्याने
आपले अंतःकरण वश केले आहे आणि जो योग्य उपायांनी अखंड प्रयत्न करतो, तो या परम योगाला निश्चितपणे
प्राप्त करू शकतो, हा अत्यंत रोखठोक आणि
स्पष्ट निर्वाळा भगवान येथे अर्जुनाला देतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
असंयतात्मना
योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना
तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥
संधी विग्रह
अ-संयत-आत्मना
योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः ।
वश्य-आत्मना
तु यतता शक्यः अवाप्तुम् उपायतः ॥ ३६ ॥
३.
शब्दार्थ
·
अ-संयत-आत्मना = ज्याचे मन व इंद्रिये
संयमित (वश) झालेली नाहीत अशा मनुष्याद्वारे
·
योगः = (हा आत्मसाक्षात्काररूपी) योग
·
दुष्प्रापः = प्राप्त होण्यास अतिशय कठीण
/ दुष्कर
·
इति = असा
·
मे = माझा (भगवान श्रीकृष्णांचा)
·
मतिः = अभिप्राय / निश्चित निर्णय / मत
·
वश्य-आत्मना = ज्याचे अंतःकरण व मन
स्वतःच्या पूर्ण नियंत्रणात (स्वाधीन) आहे अशा साधकाद्वारे
·
तु = परंतु / मात्र
·
यतता = (अभ्यास आणि वैराग्याने) नित्य प्रयत्न
करणाऱ्या
·
शक्यः = शक्य / साध्य
·
अवाप्तुम् = प्राप्त करणे / मिळवणे
·
उपायतः = योग्य उपायांनी /
शास्त्रोक्त कार्यपद्धतीने
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याचे मन व इंद्रिये संयमित नाहीत अशा असंयमी पुरुषाला हा योग प्राप्त होणे अत्यंत दुष्कर आहे, असे माझे निश्चित मत आहे (असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः).
परंतु ज्याचे मन
स्वाधीन व वश झालेले आहे (वश्यात्मना),
अशा साधकाने योग्य
उपायांचा अवलंब करून सातत्याने प्रयत्न केल्यास (यतता
उपायतः), त्याला हा योग प्राप्त करणे पूर्णपणे शक्य आहे (शक्योऽवाप्तुम्).”
या
श्लोकात योगसिद्धीच्या दोन विरुद्ध आणि दोन अनुकूल बाजू स्पष्ट केल्या आहेत:
1.
असंयतात्मा (The Unrestrained Mind): जो स्वतःच्या सवयी, जीभ, डोळे आणि वासनांवर कसलाही ताबा ठेवत नाही,
त्याला केवळ पुस्तकी ज्ञानाने किंवा वरवरच्या पूजेने आत्मशांती
मिळणे अशक्य आहे (दुष्प्राप).
2.
वश्यात्मा (The Mastered Mind): ज्याने विवेक आणि वैराग्याने
आपले मन स्वतःचे मित्र बनवले आहे, त्याच्यासाठी योगमार्गाची
दारे खुली होतात.
3.
यतता उपायतः (Right Effort with Right Method): येथे ‘उपायतः‘
हा शब्द कळीचा आहे. केवळ हट्टाने शरीराला कष्ट देणे पुरेसे नाही;
तर शास्त्रोक्त योग्य पद्धतीने (अभ्यास, वैराग्य,
युक्ताहारविहार) पद्धतशीर सराव केल्यासच ध्येय गाठणे (शक्यः) सुकर
होते.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘असंयतात्मा‘
म्हणजे ज्याने अभ्यास आणि वैराग्याच्या साहाय्याने आपल्या मनाला वश
केलेले नाही. अशा साधकाला योगप्राप्ती अत्यंत दुरापास्त आहे. परंतु ज्याने मन
स्वाधीन केले आहे (वश्यात्मा) आणि जो
पूर्वोक्त उपायांनी निरंतर प्रयत्नशील राहतो, तो या ज्ञानाला
आणि मोक्षाला निश्चितच प्राप्त करतो; हा माझा (सर्वज्ञाचा)
अंतिम सिद्धांत (मतिः) आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, इंद्रियांच्या आहारी
गेलेल्या माणसाला आत्मदर्शन कधीही घडत नाही. जो साधक भगवंताच्या अनुग्रहाने
स्वतःचे मन वश करतो आणि भक्ति-ध्यानाच्या योग्य उपायांनी सराव करतो, त्याला भगवत्प्राप्तीचा हा योग सहज साध्य होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील असंयमी आणि संयमी साधकाचा भेद उलगडताना अत्यंत गोड
व प्रासादिक ओव्यांमध्ये सांगतात:
जयाचें
मन विषयांतें भुललें। इंद्रियांचेनि पाशें बांधलें। तयासी
योगु हा दूरावला भलें। स्वप्नींही न जोडे॥ जैसें
फुटकिया घटीं पाणी न राहे। कीं वाळवंटीं पेरिलें वाया जाये। तैसें असंयतासी योगसुख नोहे। सर्वथा बापा॥
परि जयाचें मन स्वाधीन जालें।
वैराग्यें विषयांतें जिंकिलें। अभ्यासाचिया वाटे चालीले। उपाययुक्त॥ तयासी योगु हा सुलभ साचा। तोचि धनी
आत्मज्ञानाचा। शक्य
अवाप्तु कैवल्याचा। मार्ग तया॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, ज्याचे मन सतत बाह्य विषयांमध्ये भुललेले असते आणि
ज्याला इंद्रियांच्या वासनांनी घट्ट बांधून ठेवले आहे, त्याला
हा योग कधीही साध्य होत नाही; स्वप्नातही त्याला आत्मसुखाची
प्राप्ती होत नाही. ज्याप्रमाणे
फुटलेल्या घागरीमध्ये पाणी टिकत नाही किंवा वाळवंटात पेरलेले बी वाया जाते, तद्वत असंयमी माणसाचा
योगाभ्यास निष्फळ ठरतो. परंतु ज्याने आपले मन
स्वतःच्या स्वाधीन केले आहे, वैराग्याने सर्व विषयांवर विजय
मिळवला आहे आणि जो योग्य उपायांची कास धरून अभ्यासाच्या मार्गावर अखंड चालत राहतो;
अशा साधकाला हा योग अत्यंत सुलभतेने हस्तगत होतो आणि तो साक्षात
कैवल्यमुक्तीचा खरा धनी बनतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात यश, करिअर,
आरोग्य किंवा मानसिक शांतता मिळवण्यासाठी हा श्लोक यशाचे अंतिम
सूत्र देतो:
·
शिस्त आणि आत्मसंयमाचे महत्त्व (Self-Discipline is Non-Negotiable): जीवनात कितीही मोठी स्वप्ने
असली, तरी जर आपल्या सवयींवर आणि मनावर ताबा नसेल
(असंयतात्मा), तर यश मिळणे केवळ अशक्य आहे.
·
स्मार्ट वर्क आणि योग्य पद्धत (Right Strategy – उपायतः): केवळ आंधळेपणाने मेहनत न करता योग्य
तंत्र, योग्य
मार्गदर्शन आणि योग्य सवयींचा (Smart Habits) वापर करून
प्रयत्न करणे.
·
अशक्य ते शक्य करण्याची ताकद (From Impossible to Possible): मन जिंकणे सुरुवातीला ‘दुष्प्राप‘ (अतिशय कठीण) वाटले, तरी सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनी आणि सरावाने ते १००% ‘शक्य‘
(Possible) होते.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या छत्तीसव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ध्यानयोगाच्या उपदेशाचा
परमोच्च सिद्धांत पूर्ण केला आहे.
येथे भगवंतांचा उपदेश ऐकून अर्जुनाच्या मनात पुन्हा एक अत्यंत
मार्मिक आणि संवेदनशील शंका निर्माण होते—
“हे
कृष्णा! एखादा साधक श्रद्धेने योगमार्गावर चालण्यास सुरुवात करतो, परंतु मन पूर्ण वश न झाल्यामुळे जर तो शेवटी योगापासून ढळला (योगभ्रष्ट
झाला), तर छिन्नभिन्न झालेल्या ढगाप्रमाणे (छिन्नाभ्रमिव)
त्याचा इहलोक आणि परलोक दोन्ही नष्ट होतात का?” या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचा आरंभ अर्जुन पुढील सदतिसाव्या आणि
अडतिसाव्या श्लोकात ‘अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः‘ या शब्दांत
करणार आहे.