श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ४२ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
एकेचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी मंद किंवा मध्यम वैराग्य असणाऱ्या
योगभ्रष्टाची गती सांगताना स्पष्ट केले की,
तो स्वर्गादी लोकांचे भोग भोगून सदाचारी व संपन्न श्रीमंतांच्या घरी
जन्म घेतो. आता या बेचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्याहून अधिक प्रगत,
उच्च कोटीच्या आणि तीव्र वैराग्य असलेल्या ‘परम भाग्यवान योगभ्रष्ट
साधकाच्या अलौकिक जन्माचे‘ रहस्य सांगतात.
असा उच्च साधक स्वर्गाच्या ऐहिक भोगांमध्ये वेळ न घालवता थेट ‘ज्ञानसंपन्न, ब्रह्मज्ञानी योग्यांच्याच कुळात‘ (योगिनामेव कुले
धीमताम्) जन्माला येतो; आणि असा जन्म या मृत्युलोकात ‘अतिशय दुर्लभ‘ (दुर्लभतरं
लोके) का मानला जातो, याचे
अत्यंत पवित्र व तेजस्वी मर्म भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अथवा
योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि
दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥
संधी विग्रह
अथवा
योगिनाम् एव कुले भवति धीमताम् ।
एतत् हि
दुर्लभ-तरम् लोके जन्म यत् ईदृशम् ॥ ४२ ॥
३. शब्दार्थ
·
अथवा = किंवा मग (उच्च श्रेणीच्या साधकाच्या बाबतीत)
·
योगिनाम् = (ब्रह्मज्ञानी) योग्यांच्या
·
एव = च
·
कुले = कुळात / वंशामध्ये
·
भवति = होतो (त्याचा जन्म होतो)
·
धीमताम् = अत्यंत बुद्धिमान /
ज्ञानसंपन्न / तत्त्वज्ञानी अशा
·
एतत् = हा
·
हि = खरोखरच / निश्चितपणे
·
दुर्लभ-तरम् = अत्यंत दुर्लभ / महाकठीण /
सहजासहजी न मिळणारा
·
लोके = या मनुष्यलोकात (संसारात)
·
जन्म = जन्म
·
यत् = जो
·
ईदृशम् = अशा प्रकारचा (योगिक
कुळातील)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “किंवा मग तो प्रगत साधक ज्ञानसंपन्न
व ब्रह्मज्ञानी अशा योग्यांच्याच कुळात जन्म घेतो (अथवा योगिनामेव
कुले भवति धीमताम्); या मृत्युलोकात
अशा प्रकारचा जन्म मिळणे हे खरोखरच
अत्यंत दुर्लभ आहे (एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म
यदीदृशम्).”
या
श्लोकात उच्च कोटीच्या योगभ्रष्टाच्या जन्माची दोन महान वैशिष्ट्ये सांगितली आहेत:
1.
धीमतां योगिनां कुले (ज्ञाननिष्ठ योग्यांचे
घर): मागील
श्लोकातील घरात ‘ऐश्वर्य
आणि सदाचार‘ होता; परंतु या घरात
साक्षात ‘ब्रह्मज्ञान आणि वैराग्य‘ असते.
येथे पाळण्यापासूनच आत्मज्ञानाचे, उपनिषदांचे आणि ईश्वरीय
चिंतनाचे बाळकडू मिळते.
2.
दुर्लभतरम् (सर्वश्रेष्ठ भाग्य): राजाच्या किंवा इंद्राच्या महालात
जन्म घेणे पुण्याच्या बळावर शक्य होते;
परंतु एका चालत्या-बोलत्या ब्रह्मज्ञानी योग्याच्या घरात जन्म मिळणे
हे कोट्यवधी जन्मांच्या तीव्र साधनेविना शक्य नसते; म्हणूनच
हा जन्म जगात सर्वांत अधिक दुर्लभ (दुर्लभतरम्) आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, जो साधक योगाभ्यासात अत्यंत
पुढे गेला होता आणि केवळ देहाच्या अंतामुळे ज्याची साधना अर्धवट राहिली, त्याला स्वर्गादी क्षुद्र भोगांची आवश्यकता भासत नाही. तो थेट ‘धीमताम्‘ म्हणजे आत्मज्ञान संपन्न असणाऱ्या गरिबातील
गरीब अशा योग्यांच्या वंशात जन्म घेतो. भौतिक श्रीमंतीपेक्षा आत्मज्ञानाचे वातावरण मिळणे हे कैक
पटीने श्रेष्ठ असल्याने या जन्माला ‘दुर्लभतरम्‘ म्हटले
आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवद्‌भक्तीत आकंठ
बुडालेल्या भक्तांच्या पोटी जन्म मिळणे ही भगवंताची सर्वोच्च कृपा आहे. अशा
वातावरणात जन्मल्यामुळे साधकाचा वेळ वाया जात नाही आणि तो बालपणापासूनच अखंड भगवत्‌प्राप्तीच्या
मार्गाला लागतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील योगिक कुळातील दुर्लभ जन्माचे वर्णन करताना अत्यंत
गोड, प्रासादिक व
ओजस्वी ओव्यांमध्ये सांगतात:
अथवा
ज्ञानी योगियांचिया घरा। जेथ परब्रह्माचाचि पाहावरा। ऐसिया धीमंतांचिया संसारा। जन्मासी येये॥ जेथ बाळपणींचि आत्मज्ञान। खेळणें जाहलें असे
जाण। वेदांताचें
अमृतपान। घडतसे नित्य॥ अगा
इंद्राचें पद जोडे सुकृतें। परि हें दुर्लभ लोकीं समधातें। योगिकुळीं जन्म पावावयातें। भाग्यचि थोर॥
जैसें उदयाचळावरी येतां भानू।
प्रकाशाचाचि पाहे सानू। तैसें
लहानपणींचि योगियाचा तनू। ज्ञानीं तळपे॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, किंवा मग तो साधक अशा ज्ञानसंपन्न योग्यांच्या घरात
जन्म घेतो, जेथे प्रत्यक्ष परब्रह्माचाच नित्य वास असतो.
ज्या घरात लहानपणापासूनच आत्मज्ञानाच्या गोष्टी हे खेळणे बनलेले असते आणि जेथे
वेदांताच्या अमृताचे नित्य श्रवण-पान घडते. अरे, इंद्राचे
पदही पुण्याईने मिळवता येते; परंतु अशा योगिकुळामध्ये जन्म
लाभणे हे या जगात अत्यंत दुर्लभ आहे. ज्याप्रमाणे पूर्व पर्वतावरून वर येणारा सूर्य उगवताच प्रकाशाने
देदीप्यमान असतो,
तसा हा साधक लहान वयातच आत्मज्ञानाच्या तेजाने तळपू लागतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
भौतिक संपन्नतेमागे धावणाऱ्या आणि संस्कारांची कमतरता अनुभवणाऱ्या समाजासाठी हा
श्लोक मूल्यांची खरी व्याख्या करतो:
·
सत्संग आणि वातावरणाचे मोल (Power of Environment): घरात बँक बॅलन्स किती आहे
यापेक्षा घरात विचारांची श्रीमंती, शांतता, वाचन आणि उच्च संस्कार किती आहेत (धीमतां कुले), हे
मुलांच्या खऱ्या भविष्यासाठी लाख पटीने महत्त्वाचे ठरते.
·
आध्यात्मिक वारसा (True Heritage): मुलांना केवळ संपत्तीचा वारसा
न देता नीतिमत्ता, संयम आणि ज्ञानाचा वारसा देणे हीच मानवी
जीवनातील सर्वोच्च प्राप्ती आहे.
·
ध्येयाची तात्काळ सुरुवात: अशा पवित्र वातावरणात वाढल्यामुळे
माणसाचा आयुष्यातील सुरुवातीचा बराचसा वेळ व्यर्थ गोष्टींमध्ये फुकट जात नाही आणि
तो थेट आत्मविकासाकडे वळतो.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या बेचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी प्रगत साधकाच्या अत्यंत
दुर्लभ अशा योगिक जन्माचे महत्त्व विशद केले आहे.
आता अशा घरात जन्म घेतल्यानंतर— ‘त्याला पूर्वजन्मातील त्या बुद्धिसंयोगाची (साधनेच्या स्मृतींची) पुन्हा
कशी आपोआप प्राप्ती होते, आणि तो अधिक उत्साहाने पूर्ण
सिद्धीसाठी पुन्हा कसा प्रयत्न करू लागतो (तत्र तं
बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्)‘? याचे
पुढील अलौकिक व सलग अनुसंधान भगवान पुढील त्रेचाळिसाव्या श्लोकात मांडणार आहेत.