श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ३२ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
एकतिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, सर्व प्राण्यांमध्ये
एकत्वाने भगवंताची भक्ती करणारा योगी सर्व प्रकारच्या व्यवहारांत वावरत असतानाही
साक्षात परमात्म्यातच वास करतो. आता या बत्तिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या
आत्मज्ञानाची आणि समदर्शनाची ‘परमोच्च व्यावहारिक व
नैतिक कसोटी‘ अर्जुनासमोर मांडतात. केवळ
बौद्धिक अद्वैत नव्हे, तर जो महापुरुष ‘स्वतःच्या अनुभवाच्या उपमेने‘ (आत्मौपम्येन) जगातील सर्व प्राण्यांच्या सुख-दुःखाला अगदी स्वतःचेच सुख-दुःख मानून
सर्वांशी समान, करुणामय व संवेदनशील वर्तन करतो, असा योगी सर्व योग्यांमध्ये ‘परम श्रेष्ठ‘ (परमो मतः) का मानला जातो, याचे वैश्विक व करुणामय मर्म भगवान
येथे सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
आत्मौपम्येन
सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि
वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥
संधी विग्रह
आत्म-औपम्येन
सर्वत्र समम् पश्यति यः अर्जुन ।
सुखम् वा यदि
वा दुःखम् सः योगी परमः मतः ॥ ३२ ॥
३.
शब्दार्थ
·
आत्म-औपम्येन = स्वतःच्या उपमेने / स्वतःच्या अनुभवाच्या दृष्टान्ताने (“जसे मला तसेच इतरांना“)
·
सर्वत्र = सर्व प्राणिमात्रांमध्ये /
सर्व ठिकाणी
·
समम् = समभावाने / समान दृष्टीने
·
पश्यति = पाहतो / अनुभवतो
·
यः = जो (साधक / योगी)
·
अर्जुन = हे अर्जुना!
·
सुखम् = सुख
·
वा = अथवा / किंवा
·
यदि वा = किंवा मग
·
दुःखम् = दुःख
·
सः = तो
·
योगी = योगी पुरुष
·
परमः = सर्वश्रेष्ठ / परमोच्च
·
मतः = (माझ्या मते) मानला गेला आहे
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! जो योगी स्वतःच्या
अनुभवाच्या उपमेने (आत्मौपम्येन)
सर्व प्राणिमात्रांच्या सुखाला
अथवा दुःखाला (सुखं वा यदि वा दुःखम्)
सर्वत्र स्वतःच्या सुख-दुःखाप्रमाणेच समान
मानून पाहतो (सर्वत्र समं पश्यति);
तो योगी सर्व योग्यांमध्ये ‘सर्वश्रेष्ठ‘ मानला गेला
आहे (स योगी परमो मतः).”
या
श्लोकात योगसाधनेच्या सर्वोच्च व्यावहारिक परिपक्वतेचे तीन पैलू उलगडले आहेत:
1.
आत्मौपम्य (Golden Rule of Empathy): “जसे मला सुख प्रिय आहे
आणि दुःख अप्रिय आहे, तसेच विश्वातील प्रत्येक लहान-मोठ्या
जीवाला सुख हवे असते आणि दुःख नको असते” हा स्वतःचा
अनुभव सर्वांना लागू करणे.
2.
सहानुभूतीची पराकोटी (Active Compassion): दुसऱ्याच्या सुखात मनापासून
आनंद मानणे आणि दुसऱ्याचे दुःख पाहून ते दूर करण्यासाठी तळमळणे; कोणालाही स्वतःच्या देहाने, वाचेने वा मनाने
किंचितही त्रास न देणे (अहिंसा).
3.
परमो मतः (सर्वश्रेष्ठ योगी): केवळ डोळे मिटून समाधीत
बसणाऱ्यापेक्षा, डोळे
उघडे ठेवून संपूर्ण विश्वाशी एकात्मतेने आणि करुणेने वागणारा हा ‘समदर्शी योगी‘ भगवंताच्या दृष्टीने सर्वांत श्रेष्ठ
आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘आत्मौपम्येन‘ म्हणजे “ज्याप्रमाणे मला अनुकूल गोष्टी सुख
देतात आणि प्रतिकूल गोष्टी दुःख देतात, तसेच सर्व
प्राणिमात्रांनाही होते” हे जाणून जो कोणाचेही अनिष्ट
करत नाही आणि सर्वांना अभय देतो. असा अहिंसा आणि समत्व आचरणारा संन्यासी सर्व
योग्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ (परमः) आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सर्व जीवात्म्यांमध्ये एकच
ईश्वरीय चैतन्य पाहणारा भक्त दुसऱ्याचे सुख-दुःख स्वतःचेच मानतो. अशा निष्काम
दयाळू वृत्तीमुळे तो भगवंताला अत्यंत प्रिय होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील करुणामय समदृष्टीचे वर्णन करताना अत्यंत मधुर व
रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
आपुलिया
सुखाचिये परवडी। जगा सुख व्हावें हीच आवडी। आणि
आपणा दुःख न पडे थडी। तैसें कोणा न व्हावें॥ जैसें आपुलिया देहासी कांटा लागे। तरि सर्व
शरीर तळमळीत जागे। तैसें
परदुःख देखोनि वेगें। व्याकुळ होये॥ आणि दुसऱ्याचे सुख देखोनि भलें। आपुलेंचि
भाग्य जैसें फळलें। अमृतें
अंतःकरण न्हाणिलें। आनंदाचिया॥ जो सर्व भूतांसी ऐसा वाहे। आत्मौपम्यें समचि पाहे।
तोचि योगियांमाजीं रावो आहे।
माझिया मतें बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, ज्याप्रमाणे आपल्याला सुख लाभावे असे वाटते,
तसेच संपूर्ण जगाला सुख मिळावे हीच ज्याची आंतरिक तळमळ असते;
आणि आपल्याला जसे दुःख नकोसे वाटते, तसेच
कोणालाही कधी दुःख होऊ नये असा ज्याचा भाव असतो. ज्याप्रमाणे पायात काटा टोचला तरी
संपूर्ण शरीर व्याकुळ होते, तसेच दुसऱ्याचे दुःख पाहून
ज्याचे अंतःकरण कळवळते; आणि दुसऱ्याचे सुख व भरभराट पाहून
स्वतःचेच भाग्य उजळल्यासारखा ज्याला अथांग आनंद होतो; असा जो स्वतःच्या उपमेने सर्व
प्राणिमात्रांकडे समभावाने पाहतो, तोच महायोगी सर्व योग्यांमध्ये मुकुटमणी
(सर्वश्रेष्ठ) आहे हे माझे निश्चित मत आहे.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
स्वार्थी, असंवेदनशील
आणि हिंसेने भरलेल्या युगात हा श्लोक संपूर्ण मानवजातीसाठी ‘वैश्विक
नीतीमूल्य‘ (The Universal Golden Rule) देतो:
·
परानुभूती आणि संवेदनशीलता (Empathy in Relationships): कुटुंबात, कामाच्या ठिकाणी किंवा समाजात वावरताना “माझ्या
अशा वागण्याने समोरच्याला काय वाटेल?” हा विचार करून
वागल्यास ९९% वाद आणि गैरसमज संपतात.
·
परोपकार आणि दयाभाव: स्वतःच्या स्वार्थापलीकडे जाऊन
भुकेल्याला अन्न, दुःखी माणसाला धीर आणि मुक्या प्राण्यांना संरक्षण देणे हीच खरी साधना
आहे.
·
सच्चा सुसंस्कृतपणा: दुसऱ्याच्या प्रगतीवर जळफळाट न करता
मनापासून आनंद व्यक्त करणे (दुसऱ्याचे सुख स्वतःचे मानणे) हीच मनाच्या शुद्धतेची
खरी खूण आहे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या बत्तिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ‘आत्मौपम्य‘ या समदर्शी भावनेने युक्त असणाऱ्या योग्याला विश्वातील सर्वश्रेष्ठ योगी
म्हणून गौरवले आहे.
येथे भगवान श्रीकृष्णांचा ध्यानयोगाचा आणि समत्व दृष्टीचा मूळ
उपदेश पूर्ण होतो. आता या उपदेशावर अर्जुनाच्या मनात एक अतिशय व्यावहारिक आणि
तीव्र शंका निर्माण होते— “हे कृष्णा! हे मनाचे
समत्व आणि चंचल मनाला काबूत ठेवणे हे वाऱ्याला मुठीत पकडण्याइतकेच अत्यंत कठीण
(दुष्कर) वाटते!“ या मानवी मनाच्या
अफाट चंचलतेचे वास्तव मांडणारा अर्जुनाचा अत्यंत प्रसिद्ध प्रश्न भगवान पुढील
तेहतिसाव्या आणि चौतिसाव्या श्लोकात ‘योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन
मधुसूदन‘ या शब्दांत ऐकणार आहेत.