श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ३९ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सदतिसाव्या व अडतिसाव्या श्लोकात अर्जुनाने योगभ्रष्ट साधकाच्या भवितव्याविषयी, आणि छिन्नभिन्न झालेल्या
ढगाप्रमाणे तो दोन्ही बाजूंनी नष्ट तर होत नाही ना, अशी
अत्यंत आर्त शंका उपस्थित केली होती. आता या एकोणचाळिसाव्या श्लोकात अर्जुन आपल्या
त्या संपूर्ण संशयाचा
समारोप करत भगवान श्रीकृष्णांच्या चरणी ‘अनन्य शरणागती‘ पत्करतो. अंतःकरणातील हा गहन संभ्रम समूळ
(मुळासकट) उपटून टाकण्यास ‘केवळ आणि केवळ आपणच सर्वथा समर्थ आहात‘, आणि तिन्ही लोकांत आपल्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणीही हा संशय फेडणारा (नाश
करणारा) असूच शकत नाही, ही निस्सीम निष्ठा अर्जुन येथे
श्रीकृष्णांसमोर व्यक्त करतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
एतन्मे संशयं
कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः
संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥
संधी विग्रह
एतत् मे
संशयम् कृष्ण छेत्तुम् अर्हसि अशेषतः ।
त्वत्-अन्यः
संशयस्य अस्य छेत्ता न हि उपपद्यते ॥ ३९ ॥
३. शब्दार्थ
·
एतत् = हा
·
मे = माझा
·
संशयम् = संशय / संभ्रम
·
कृष्ण = हे श्रीकृष्णा!
·
छेत्तुम् = छेदन करण्यास / समूळ नष्ट
करण्यास
·
अर्हसि = आपणच योग्य (समर्थ) आहात
·
अशेषतः = पूर्णपणे / मुळासकट /
लवलेशही शिल्लक न ठेवता
·
त्वत्-अन्यः = आपल्याखेरीज दुसरा (कोणताही
देव, ऋषी किंवा ज्ञानी)
·
संशयस्य = संशयाचा
·
अस्य = या
·
छेत्ता = निवारण करणारा / संशय
तोडणारा
·
न = नाही
·
हि = कारण / निश्चितपणे
·
उपपद्यते = संभवत नाही / सापडत नाही /
असू शकत नाही
४. एकसूत्री विश्लेषण
अर्जुन
म्हणतो: “हे
श्रीकृष्णा! माझ्या मनातील हा संशय मुळासकट
पूर्णपणे दूर करण्यास आपणच सर्वथा समर्थ आहात (एतन्मे
संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः); कारण
आपल्याखेरीज दुसरा कोणीही या
संशयाचे संपूर्ण निवारण करणारा असूच शकत नाही (त्वदन्यः
संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते).”
या
श्लोकात अर्जुनाच्या शरणागतीची व गुरु-शिष्य नात्याची तीन प्रमुख तत्त्वे उलगडली
आहेत:
1.
अशेषतः संशयच्छेद (Complete Removal of Doubt): अर्जुनाला वरवरचे किंवा
तात्पुरते समाधान नको आहे; तर संशयाचे मूळच उपटून टाकणारा
(अशेषतः) परिपूर्ण खुलासा हवा आहे.
2.
सर्वज्ञता श्रीकृष्ण (The Ultimate Authority): मरणोत्तर गती, कर्माचे गूढ आणि आत्म्याचा प्रवास हा केवळ त्रिकालदर्शी परमात्माच
प्रत्यक्ष जाणू शकतो; मानवी तर्क किंवा इतर कोणाचे अंदाज इथे
कामास येत नाहीत.
3.
अनन्य निष्ठा (त्वदन्यः न उपपद्यते): श्रीकृष्णांशिवाय जगातील कोणताही
विद्वान, देव
किंवा ऋषी हा संशय पूर्णपणे फेडू शकत नाही, ही अर्जुनाची अढळ
श्रद्धा आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, भूत, भविष्य
आणि वर्तमान या तिन्ही काळांचे प्रत्यक्ष ज्ञान केवळ सर्वेश्वर असणाऱ्या भगवान
श्रीकृष्णांकडेच आहे. म्हणून अतींद्रिय विषयांबद्दल (जसे की योगभ्रष्टाची
परलोकातील गती) निर्माण झालेला संशय नष्ट करण्यास भगवंतांशिवाय इतर कोणीही ऋषी
किंवा देव समर्थ (उपपद्यते) ठरू शकत नाही; हे जाणूनच
अर्जुनाने ही प्रार्थना केली आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, परमात्मा हाच सर्व ज्ञानाचा
मूळ उगम आहे. भक्ताच्या मनातील सर्व संभ्रम दूर करून त्याला अभय देणे हे भगवंतांचे
कार्य आहे; म्हणूनच अर्जुन सर्वभावाने श्रीकृष्णांना शरण
जातो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील अर्जुनाच्या अनन्य भावाचे व शरणागतीचे वर्णन
करताना अत्यंत गोड, प्रासादिक
ओव्यांमध्ये सांगतात:
अर्जुन
म्हणे कृष्णा देवा। तूं
ज्ञानसूर्यु आमुचा विसांवा। हा संशयाचा अंधकारु बरवा। फेडावा तुवां॥
माझिया अंतरींचा हा संदेहो।
अशेष फेडावया तूं समर्थ पाहो। दुसरा नाहीं ऐसा ठावो। त्रिभुवनीं बापा॥ ऋषि देव अथवा ज्ञानी। शोधितां पाहतां तिन्ही भुवनीं।
तुजविण या संशय-छेदाची करणी।
कोणा न साधे॥ म्हणोनि
तुज शरण आलों। चरणीं मस्तक ठेवित जाहलों। या संशयांतूनि मुक्त केलों। पाहिजे देवा॥
माउली
म्हणतात— “अर्जुन
म्हणाला, ‘हे देवा श्रीकृष्णा, आपण
साक्षात ज्ञानसूर्य आहात! माझ्या अंतःकरणातील हा संशयाचा अंधकार आपणच मुळासकट दूर
करावा. माझ्या मनातील हा संभ्रम पूर्णपणे नाहीसा करण्यास केवळ आपणच समर्थ आहात;
आपल्याव्यतिरिक्त असा दुसरा कोणताही आधार या त्रिभुवनात नाही. देव,
ऋषी किंवा कितीही मोठे ज्ञानी पाहिले, तरी
आपल्याशिवाय हा संशय तोडण्याचे सामर्थ्य कोणामध्येही असू शकत नाही. म्हणूनच मी
सर्वभावाने आपल्या चरणी शरण आलो आहे; देवा, मला या संशयातून मुक्त करा!‘”
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
संभ्रम, माहितीचा
अतिरेक (Information Overload) आणि मानसिक अस्वस्थतेच्या
युगात हा श्लोक योग्य मार्गदर्शनाची दिशा दाखवतो:
·
योग्य गुरु/तज्ज्ञाचा शोध (Seeking the Right Expert): जीवनात जेव्हा एखादी अत्यंत
गुंतागुंतीची किंवा मूलभूत अडचण येते, तेव्हा सोशल
मीडियावरील अर्धवट ज्ञानावर विसंबून न राहता त्या क्षेत्रातील अधिकृत व अनुभवी
तज्ज्ञाला (Master) शरण जाणे.
·
प्रामाणिक संशय व्यक्त करणे (Intellectual Honesty): मनात शंका ठेवून
चालण्यापेक्षा ती योग्य व्यक्तीसमोर निःसंकोचपणे मांडणे; ज्यामुळे
मनावरचा ताण कायमचा नाहीसा होतो.
·
अर्धवट समाधानाने न थांबणे: आपल्या ध्येयाबद्दल, मूल्यांबद्दल पूर्ण स्पष्टता
(Clarity) मिळेपर्यंत शोध चालू ठेवणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या एकोणचाळिसाव्या श्लोकात अर्जुनाने आपल्या सर्व संशयांचे निवारण
करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्णांप्रत पूर्ण शरणागती व्यक्त केली आहे.
आता अर्जुनाची ही आर्त आणि प्रामाणिक विनंती ऐकून, परम दयाळू भगवान श्रीकृष्ण
पुढील चाळिसाव्या श्लोकात संपूर्ण मानवजातीला युगायुगांसाठी निर्भय करणारा ‘परम अभयमंत्र‘
देणार आहेत— “हे पार्थ! कल्याणकारी सत्कर्म करणाऱ्या कोणत्याही जिवाची इहलोकात वा
परलोकात कधीही दुर्गती होत नाही (न हि
कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति)“— हा गीतेतील सर्वांत प्रसिद्ध व संजीवनी देणारा महामंत्र आपण पुढे पाहणार
आहोत.