श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ४३ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
बेचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, प्रगत योगभ्रष्ट साधक या
मनुष्यलोकात अत्यंत दुर्लभ अशा ज्ञानसंपन्न ब्रह्मज्ञानी योग्यांच्या कुळात जन्म
घेतो. आता या त्रेचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या नव्या जन्मात साधकाच्या
अंतर्मनात घडणाऱ्या ‘आंतरिक जागृतीची आणि साधनेच्या अखंड प्रवासाची‘ प्रक्रिया उलगडून दाखवतात. नवा देह धारण करताच त्याला ‘पूर्वजन्मीच्या त्या
आत्मज्ञानमय बुद्धीचा व संस्कारांचा पुन्हा आपोआप संयोग प्राप्त होतो‘ (लभते पौर्वदेहिकं बुद्धिसंयोगम्); आणि तो बालपणापासूनच अत्यंत
उत्साहाने, मागील जन्मात जिथे साधना थांबली होती तिथून पुढे
पूर्ण मोक्षसिद्धीसाठी ‘अधिक जोमाने कसा प्रयत्न करू लागतो‘ (यतते च ततो भूयः संसिद्धौ),
याचे अत्यंत विलोभनीय रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
तत्र तं
बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो
भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥
संधी विग्रह
तत्र तम्
बुद्धि-संयोगम् लभते पौर्व-देहिकम् ।
यतते च ततः
भूयः संसिद्धौ कुरु-नन्दन ॥ ४३ ॥
३. शब्दार्थ
·
तत्र = त्या (नव्या श्रीमंत अथवा योगिक कुळातील)
जन्मामध्ये
·
तम् = त्या (पूर्वाभ्यासाने कमावलेल्या)
·
बुद्धि-संयोगम् = बुद्धीच्या संस्कारांचा
संयोग / आत्मज्ञानाशी बुद्धीचे जोडले जाणे
·
लभते = प्राप्त करतो / मिळवतो
·
पौर्व-देहिकम् = पूर्वजन्मातील शरीराने संपादन केलेल्या
·
यतते = प्रयत्न करतो
·
च = आणि
·
ततः = त्याहून पुढे / त्यानंतर
·
भूयः = पुन्हा
/ अधिक उत्साहाने (दुप्पट वेगाने)
·
संसिद्धौ = पूर्ण योगसिद्धीसाठी (परम
मोक्षप्राप्तीसाठी)
·
कुरु-नन्दन = हे कुरुनंदना (कुरुवंशाचा
आनंद वाढवणाऱ्या हे अर्जुना!)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कुरुनंदना अर्जुना! त्या नव्या जन्मामध्ये तो साधक पूर्वजन्मीच्या शरीराने संपादन केलेल्या
बुद्धीच्या संस्कारांना अत्यंत सहजतेने पुन्हा प्राप्त करतो (तत्र तं बुद्धिसंयोगं
लभते पौर्वदेहिकम्); आणि त्यानंतर तो त्या
पूर्वीच्या अवस्थेपासून पुढे परम
मोक्षसिद्धी मिळवण्यासाठी पुन्हा अधिक जोमाने प्रयत्न करू लागतो (यतते च ततो भूयः
संसिद्धौ).”
या
श्लोकात मानवी चेतनेच्या व संस्कारांच्या अमरत्वाचे तीन मुख्य पैलू मांडले आहेत:
1.
पौर्वदेहिकं बुद्धिसंयोगम् (Spiritual Memory Reactivation): केवळ शरीराचा मृत्यू होतो;
आत्म्यासोबत गेलेले ज्ञान, ध्यान आणि विवेक हे
सुप्त संस्कार नव्या मेंदूत व बुद्धीत पुन्हा जसेच्या तसे जागृत होतात (जसे की
कॉम्प्युटर रीस्टार्ट केल्यावर जुना डेटा आपोआप लोड होतो).
2.
शून्यापासून सुरुवात नाही (No Starting from Scratch): त्याला पुन्हा वर्णमाला किंवा
प्राथमिक गोष्टी नव्याने शिकण्याची गरज नसते; त्याचा
आध्यात्मिक प्रवास मागील जन्मातील शेवटच्या टप्प्यापासूनच (ततः भूयः) पुढे सुरू
होतो.
3.
संसिद्धौ भूयः यत्नः (Doubled Effort for Perfection): लहान वयातच पूर्वसंस्कार जागे
झाल्यामुळे कसल्याही सांसारिक मोहात न अडकता तो अंतिम परमात्मप्राप्तीसाठी अफाट
वेगाने साधना करू लागतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘पौर्वदेहिकं बुद्धिसंयोगम्‘
म्हणजे मागील जन्मात आत्मा आणि अनात्मा यांच्या विवेकाने जी बुद्धी
शुद्ध झाली होती, त्या ज्ञानाचा नव्या जन्मात पुनरपि लाभ
होणे. पूर्वजन्मीच्या त्या आत्मसंस्कारांच्या बळावर तो साधक पूर्वीपेक्षाही अधिक
तीव्रतेने (भूयः) अंतिम मोक्षरूपी संसिद्धीसाठी प्रयत्न (यतते) करतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, पूर्वजन्मातील भगवद्‌भक्तीचे
आणि उपासनेचे सर्व संस्कार अंतःकरणात साठवलेले असतात. नव्या जन्मात अनुकूल वातावरण
मिळताच ती भक्ती अंकुरित होते आणि साधक नित्य भगवत्प्राप्तीसाठी अधिक तत्परतेने
साधना करतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील बालवयातच जागृत होणाऱ्या दिव्य बुद्धीचे व अलौकिक
प्रतिभेचे वर्णन करताना अत्यंत मधुर,
ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
तो
शरीराचेनि पालटें साच। परि अंतरीं न मोडे बुद्धीचा साच। मागील जन्मींचा ज्ञानाचा ठेवाच। उघडे तेथें॥ जैसें निद्रिस्त पुरुष जागे होये। आणि
पुढारिला व्यापारु पाहे। तैसें
बालपणींचि ज्ञानाची सोये। प्रगट दिसे॥ मागील साधनेची जिथें तुटली दोरी। तेथूनि पुढे
जोडी साजिरी। अधिक
वेगाने प्रयत्नाची पायरी। चढावया लागे॥ बाळपणींचि वय सांडूनि मागें। प्रौढ ज्ञानाची
प्रभा वागे। कैवल्याचिया
अनुरागे। डोलों लागे बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, केवळ त्याचा देह बदलतो; परंतु
त्याच्या अंतःकरणातील आत्मज्ञानाचा साचा किंचितही मोडत नाही. मागील जन्मात
कमावलेला ज्ञानाचा दिव्य ठेवा नव्या जन्मात जसाच्या तसा उघडतो. ज्याप्रमाणे
झोपेतून उठलेला मनुष्य पुन्हा आपले पुढील काम करायला लागतो, तसा
तो बालपणातच सहजतेने ज्ञानसंपन्न दिसू लागतो. मागील जन्मात त्याची साधनेची दोरी
जिथे सुटली होती, अगदी तिथूनच तो पुढचा धागा धरतो आणि अधिक
वेगाने पूर्णत्वाच्या पायऱ्या चढू लागतो. त्याचे वय लहान असले तरी त्याच्या
वाणीतून व बुद्धीतून प्रौढ आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडतो आणि तो कैवल्यमुक्तीच्या
प्रेमाने परमानंदात डोलू लागतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात बालप्रतिभा (Child
Prodigies), उपजत कौशल्ये आणि प्रयत्नांचे सातत्य समजून घेण्यासाठी
हा श्लोक उत्कृष्ट तत्त्वज्ञान देतो:
·
उपजत गुणांचे रहस्य (Child Prodigies Explained): काही लहान मुले अगदी लहान
वयातच संगीत, गणित, अध्यात्म किंवा
कलेमध्ये अलौकिक चमक दाखवतात (उदा. ज्ञानेश्वर माउली, आद्य
शंकराचार्य, मोझार्ट); हे त्यांच्या
पूर्वजन्मातील बुद्धिसंयोगाचेच (पौर्वदेहिक संस्कार) प्रकटीकरण असते.
·
कष्टांचे अमरत्व: आपण आज वाचन, चिंतन, चारित्र्य आणि चांगल्या सवयींवर घेतलेली मेहनत कधीही मरण पावत नाही;
ती आपल्या आत्मिक व्यक्तिमत्त्वाचा कायमचा भाग बनते.
·
जिथून थांबलो तिथून पुढे (Continuity of Growth): आयुष्यात काही कारणाने एखादे
काम किंवा ध्येय मध्येच तुटले, तरी नव्या संधीत आपण
शून्यापासून नव्हे, तर अनुभवाच्या पुढच्या पायरीवरून सुरुवात
करतो.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या त्रेचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी पूर्वजन्मातील बुद्धीचा
संयोग आणि साधनेचा अखंड पुढचा प्रवास स्पष्ट केला आहे.
आता अशी पूर्वजन्मीची बुद्धी मिळाल्यानंतर— ‘तो साधक स्वतः पराधीन (अवश) असल्यासारखा पूर्वजन्मीच्या त्या साधनेच्या
ओढीने परब्रह्माकडे कसा खेचला जातो, आणि केवळ योगाचे ज्ञान
घेण्याची इच्छा (जिज्ञासा) करणाराही वेदांमधील सकाम कर्मांच्या पलीकडे कसा निघून
जातो (पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः)‘?
याचे अत्यंत आश्चर्यकारक व अद्भूत रहस्य भगवान पुढील
चव्वेचाळिसाव्या श्लोकात मांडणार आहेत.