श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील २२ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, समाधीच्या अवस्थेत साधक
शुद्ध बुद्धीने अतींद्रिय व आत्यंतिक सुखाचा अनुभव घेतो आणि आत्मतत्त्वापासून
कधीही विचलित होत नाही. आता या बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या
आत्मसाक्षात्काराने मिळणाऱ्या ‘सर्वोच्च लाभाचे (परम लाभाचे) स्वरूप आणि दुःखांवर मिळणारा संपूर्ण विजय‘
उलगडून दाखवतात. ज्या आत्मसुखाला प्राप्त केल्यानंतर जगात त्याहून
अधिक मोठा दुसरा कोणताही लाभ उरत नाही, आणि ज्या अवस्थेत
स्थिर झालेला साधक आयुष्यातील ‘अतिशय मोठ्या व भयंकर दुःखानेही किंचितही डगमगत नाही (गुरुणापि दुःखेन न विचाल्यते)‘,
याचे परम सामर्थ्यशाली रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यं लब्ध्वा
चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो
न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥
संधी विग्रह
यम् लब्ध्वा
च अपरम् लाभम् मन्यते न अधिकम् ततः ।
यस्मिन्
स्थितः न दुःखेन गुरुणा अपि विचाल्यते ॥ २२ ॥
३. शब्दार्थ
·
यम् = ज्याला (ज्या आत्मसाक्षात्काराला किंवा
आत्मानंदाला)
·
लब्ध्वा = प्राप्त करून / मिळवून
·
च = आणि
·
अपरम् = अन्य कोणत्याही / दुसऱ्या
·
लाभम् = लाभाला (प्राप्तीला /
संपत्तीला)
·
मन्यते = मानत नाही / समजत नाही
·
न = नाही
·
अधिकम् = श्रेष्ठ / मोठा / अधिक
मूल्यवान
·
ततः = त्याहून (त्या आत्मलाभापेक्षा)
·
यस्मिन् = ज्या (आत्मस्वरूपाच्या
समाधी) अवस्थेत
·
स्थितः = स्थिर झालेला (साधक)
·
न = नाही
·
दुःखेन = दुःखाने / संकटाने
·
गुरुणा = फार मोठ्या / भयंकर / अतिशय
असह्य अशा
·
अपि = सुद्धा
·
विचाल्यते = विचलित केला जातो / डगमगतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्या आत्मसाक्षात्काराला प्राप्त केल्यानंतर साधक त्याहून अधिक मोठा दुसरा कोणताही लाभ मानत
नाही (यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः);
आणि ज्या अवस्थेत एकदा स्थिर झाल्यावर साधक फार मोठ्या व असह्य दुःखानेही किंचितही
विचलित होत नाही (यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि
विचाल्यते).”
या
श्लोकात आत्मज्ञानाच्या सिद्धीचे दोन मूलभूत पैलू मांडले आहेत:
1.
सर्वोच्च लाभ (The Supreme Gain): संसारातील संपत्ती, पद, प्रतिष्ठा, स्वर्ग किंवा
साम्राज्य हे सर्व लाभ मर्यादित आणि नश्वर आहेत. परंतु आत्म्याचा लाभ हा अनंत आणि
शाश्वत आहे; त्यामुळे तो मिळाल्यावर मानवाची सर्व प्रकारची
अतृप्ती कायमची संपते आणि काहीही मिळवणे शिल्लक उरत नाही.
2.
अभेद्य आंतरिक ढाल (Immunity to Grief – गुरुणापि दुःखेन न विचाल्यते): शरीर, प्रिय व्यक्तींचा वियोग किंवा आर्थिक संकट
यांमुळे येणारे जगातील कितीही भयंकर दुःख (गुरू दुःख) आले, तरी
आत्म्यात स्थित झालेला ज्ञानी आतून किंचितही हलत नाही; कारण
तो स्वतःला नश्वर देहाहून वेगळा आणि अमर आत्मरूपाने अनुभवत असतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘आत्मलाभ‘ हाच जगातील सर्वश्रेष्ठ लाभ आहे; कारण आत्म्याहून
श्रेष्ठ अशी कोणतीही वस्तू विश्वात अस्तित्वात नाही. ज्याला हा लाभ झाला, त्याला इतर सर्व भौतिक लाभ गवताच्या काडीसमान वाटतात. शस्त्रघात, तीव्र आजारपण किंवा प्रियजनांचा मृत्यू यांसारख्या घोर दुःखांनीही त्याचे
चित्त आत्मस्वरूपावरून विचलित होत नाही.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, परमात्म्याचे सामीप्य आणि
आत्मदर्शन हा असा अलौकिक लाभ आहे, ज्यापुढे जगातील सर्व ऐहिक
सुखे अत्यंत तुच्छ ठरतात. भगवंताच्या नित्य प्रेमानंदात बुडालेला भक्त प्रकृतीजन्य
संकटांना किंवा दुःखांना तृणवत मानतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील परम लाभाचे आणि महादुःखावर मात करणाऱ्या
स्थैर्याचे वर्णन करताना अत्यंत ओजस्वी ओव्यांमध्ये सांगतात:
जया
लाभाचिया प्राप्तीपुढें। त्रिभुवनाचें ऐश्वर्य बापुडें। न दिसे दुसरें अधिक जोडे। कैवल्यसुखाहुनी॥ जयासी लाधला हा आत्मठेवा। तया तृप्तीचा अखंड
हेवा। इतर
लाभाचा न धरी हेवा। तिळभरी साच॥ आणि दुःखाचे पर्वत जरी कोसळती। जगावरी महाप्रळयाची स्थिती। तरी तयाचिया चित्ताप्रती। चाळूं न शकती॥ जैसें
समुद्रामाजीं डोंगर अढळ।
लाटांचे थवे आदळती प्रबळ। परि
तो न डळे निश्चळ। तैसा योगी तो॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, ज्या आत्मसुखाच्या लाभापुढे तिन्ही लोकांचे
ऐश्वर्यही अगदी क्षुद्र व केविलवाणे वाटते, आणि ज्याहून
श्रेष्ठ असा दुसरा कोणताही लाभ या विश्वात उरत नाही; ज्याला
हा आत्मज्ञानाचा गुप्त ठेवा सापडला आहे, तो जगातील इतर
कोणत्याही गोष्टीचा लोभ धरत नाही. आणि जर त्याच्यावर दुःखांचे प्रचंड पर्वत कोसळले
किंवा जगावर महाप्रलयासारखी संकटे ओढवली, तरी त्याचे चित्त
किंचितही विचलित होत नाही. ज्याप्रमाणे समुद्रातील अजस्त्र पाषाणावर लाटांचे हजारो
थवे आदळले तरी तो निश्चल राहतो, तद्वत तो महायोगी सर्व
दुःखांमध्ये अचल राहतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
मानसिक अशांतता, नैराश्य,
संकटांमुळे खचून जाणे आणि न संपणाऱ्या लोभाच्या युगात हा श्लोक
मानसिक ताकदीची (Mental Resilience) सर्वोच्च प्रेरणा देतो:
·
अंतर्गत श्रीमंतीची जाणीव (Inner Wealth): बाह्य वस्तूंमध्ये समाधान
शोधण्याऐवजी स्वतःच्या गुणांचा, ज्ञानाचा आणि मूल्यांचा
विकास करणे; ज्यामुळे बाह्य नुकसानीने माणूस कधीही स्वतःला ‘कंगाल‘ समजत नाही.
·
संकटांना तोंड देण्याची अफाट ताकद (Unshakable Resilience): नोकरी जाणे, नात्यांमधील दुरावा किंवा मोठा आजार यांसारख्या मोठ्या संकटांत (गुरुणापि
दुःखेन) मनाचा तोल न ढळू देता खंबीर उभे राहणे.
·
संतुष्ट वृत्ती (End of Comparison): जेव्हा आपल्याला स्वतःचे
आंतरिक सामर्थ्य कळते, तेव्हा इतरांच्या श्रीमंतीशी स्वतःची
तुलना करून जळफळाट करणे कायमचे थांबते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या बाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
आत्मसाक्षात्काराच्या परमोच्च लाभाची आणि दुःखात न डगमगणाऱ्या अचल स्थितीची महती
सांगितली आहे. आता विसाव्या श्लोकापासून सुरू झालेल्या या समाधीच्या सलग चार
श्लोकांच्या मालिकेचा परमोच्च कळस चढवताना—
‘अशा दुःखांचा पूर्ण वियोग करणाऱ्या अवस्थेलाच ‘योग‘ म्हणतात (तं
विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्जितम्)‘, आणि हा योग
कंटाळा न करता अत्यंत दृढ निश्चयाने कसा आचरावा? याचे अंतिम
व निर्णायक सूत्र भगवान पुढील तेविसाव्या श्लोकात मांडणार आहेत.