श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील १ ल्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील पाचव्या अध्यायाच्या शेवटी भगवान
श्रीकृष्णांनी कर्मसंन्यास, समत्व आणि ध्यानयोगाची पूर्वपीठिका विशद केली. आता या सहाव्या अध्यायाचा—
ज्याला ‘आत्मसंयम योग‘ किंवा ‘ध्यानयोग‘
म्हटले जाते— प्रारंभ करताना भगवान श्रीकृष्ण
संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील सर्व गैरसमज मुळापासून दूर करतात. केवळ बाह्य अग्नीचा
त्याग करणे (अग्निकार्य सोडणे) किंवा कोणतीही शारीरिक क्रिया न करणे (अक्रिय होणे)
म्हणजे संन्यास नव्हे; तर कर्तव्यकर्म फळाची आशा न ठेवता
करणाराच खरा संन्यासी आणि खरा योगी कसा असतो, याचे
क्रांतिकारक व पायाभूत लक्षण सांगून भगवान या अध्यायाचा श्रीगणेशा करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
श्रीभगवानुवाच ।
अनाश्रितः
कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च
योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥
संधी विग्रह
श्रीभगवान्
उवाच ।
अन-आश्रितः
कर्म-फलम् कार्यम् कर्म करोति यः ।
सः संन्यासी
च योगी च न निरग्निः न च अ-क्रियः ॥ १ ॥
३. शब्दार्थ
·
श्रीभगवान् उवाच = भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले
·
अन-आश्रितः = आश्रय न घेता / अवलंबून न
राहता / आसक्ती न ठेवता
·
कर्म-फलम् = कर्माच्या फळाचा
·
कार्यम् = कर्तव्यरूप / करणे योग्य
असलेले
·
कर्म = कर्म
·
करोति = करतो
·
यः = जो (साधक)
·
सः = तोच (मनुष्य)
·
संन्यासी = खरा संन्यासी (त्यागी)
·
च = आणि
·
योगी = खरा योगी (कर्मयोगी / ध्यानयोगी)
·
च = सुद्धा (होय)
·
न = नाही
·
निरग्निः = केवळ अग्नीचा त्याग करणारा
(यज्ञादी कर्मे सोडणारा बाह्य संन्यासी)
·
न = ना
·
च = आणि
·
अ-क्रियः = सर्व क्रिया सोडून स्वस्थ
बसणारा (कर्मशून्य / आळशी)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो मनुष्य कर्माच्या
फळाचा कोणताही आश्रय न घेता (अनाश्रितः
कर्मफलं), केवळ आपले कर्तव्य म्हणून योग्य
कर्म करतो (कार्यं
कर्म करोति यः); तोच खरा संन्यासी आणि तोच खरा योगी आहे. केवळ
अग्निहोत्राचा त्याग करणारा (न निरग्निः) किंवा सर्व
कर्मे सोडून निष्क्रिय बसणारा (न चाक्रियः) खरा संन्यासी
अथवा योगी असू शकत नाही.“
या श्लोकात संन्यास आणि योगाची खरी व्याख्या
स्पष्ट केली आहे:
1.
फलाचा अनाश्रय (अनाश्रितः कर्मफलम्): फळ मिळो वा न मिळो, माझ्या कर्तव्यात मी कसूर
करणार नाही हा भाव. कर्मावर लक्ष केंद्रित करणे, फळाच्या
आशेवर नव्हे.
2.
कार्यं कर्म (कर्तव्यबुद्धी): कर्म केवळ स्वार्थासाठी किंवा हौस
म्हणून नव्हे, तर
‘हे माझे विहित कर्तव्य आहे‘ या शुद्ध
भावनेने पार पाडणे.
3.
बाह्य वेशाचा निषेध: वैदिक काळात गृहस्थ अग्निहोत्र
चालवत आणि संन्यासी अग्नीचा त्याग करत. भगवान स्पष्ट करतात की, केवळ अग्नी विझवणे (निरग्नि)
किंवा काम सोडून निष्क्रिय बसणे (अक्रिय) म्हणजे संन्यास नव्हे; तर अंतःकरणातील फलाशेचा आणि अहंकाराचा संन्यास म्हणजेच खरा संन्यास होय.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, येथे भगवान निष्काम
कर्मयोग्याची स्तुती करत आहेत. जो फळाची आसक्ती सोडून विहित कर्मे करतो, त्याचे चित्त शुद्ध होते. चित्तशुद्धीमुळे तो पुढे ज्ञानाचा आणि ध्यानाचा
अधिकारी बनतो; म्हणूनच कर्मयोगाला संन्यासाचे साधन मानून
कर्मयोग्यालाच ‘संन्यासी‘ व ‘योगी‘ असे गौरविले आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्मसाक्षात्कारासाठी
चित्ताची स्थिरता आवश्यक असते. फलासक्ती सोडून भगवत्प्रीत्यर्थ कर्तव्यकर्मे
करणारा साधक कर्म करत असतानाही संन्यासीच असतो; कारण त्याने
कर्माच्या फळाचा पूर्ण त्याग केलेला असतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील खऱ्या
संन्याशाचे मर्म उलगडताना अत्यंत गोड आणि रसाळ ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
जो कर्माचे फळ न वांच्छी। केवळ
कर्तव्याची चाड साची।
आचरे नित्य कर्मांची। चौकट
पाहे॥ तोचि
संन्यासी भला। तोचि योगीराज जाहला। जयानें फळाशेचा त्याग केला। अंतरामाजीं॥
अग्नी सांडूनी भस्म लावी। अथवा
क्रिया सोडूनि मौन दावी। तयासी
संन्यासी कोण म्हनवी?। जगीं बापा॥ जैसें झाड फळ देउनी अलिप्त राहे। न मागे फळाचें साहाय्य पाहे।
तैसा जो कर्म करोनि राहे। तोचि
योगी साचा॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, जो
कर्माच्या फळाची किंचितही इच्छा मनात बाळगत नाही आणि केवळ आपले विहित कर्तव्य
म्हणून नित्य कर्माचे आचरण करतो; ज्याने आपल्या अंतःकरणातून
फळाच्या आशेचा त्याग केला आहे, तोच या जगात खरा श्रेष्ठ
संन्यासी आणि तोच खरा योगी होय. केवळ यज्ञाचा अग्नी सोडून अंगाला राख फासल्याने
किंवा हातपाय जोडून निष्क्रिय बसल्याने कोणी संन्यासी होत नाही. ज्याप्रमाणे वृक्ष
मधुर फळे देऊन स्वतः त्या फळांची अपेक्षा न ठेवता अलिप्त राहतो, तसा जो कर्तव्याचे आचरण करूनही फळापासून अलिप्त राहतो, तोच खरा योगी आणि संन्यासी आहे.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या कार्यसंस्कृतीत (Work Culture) आणि दैनंदिन
जीवनात हा श्लोक कर्मनिष्ठेचा (Professional Excellence) पाया
घालतो:
·
कामावर १००% निष्ठा (Focus on Duty, Not Outcome): कामाचा दर्जा, प्रामाणिकपणा आणि समर्पण यांवर पूर्ण लक्ष देणे. फळाच्या चिंतेत वेळ न
घालवल्यास कामाची गुणवत्ता (Productivity) प्रचंड वाढते.
·
जबाबदाऱ्यांतून पळ न काढणे (No Escapism): संन्यास म्हणजे घरदार किंवा
जबाबदाऱ्या सोडून पळून जाणे नव्हे; तर संसारात राहूनही
फळाच्या मोहापासून मुक्त राहणे हा खरा संन्यास आहे.
·
आळस हा संन्यास नव्हे: काहीही काम न करता निष्क्रिय राहणे
म्हणजे त्याग नव्हे; सक्रिय राहून निरहंकारी वृत्तीने लोककल्याण करणे हा खरा पुरुषार्थ आहे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या पहिल्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले आहे की,
कर्मयोग आणि संन्यास हे दोन वेगळे मार्ग नसून फलाशात्यागाच्या
भूमिकेवर ते एकच आहेत. आता संन्यास आणि योग यांचे हे एकात्म रूप अधिक स्पष्ट
करताना, ‘ज्याला लोक संन्यास म्हणतात तोच खरा योग आहे‘ आणि संकल्पांचा त्याग केल्याशिवाय कोणीही योगी कसा बनू शकत नाही? याचे अत्यंत सुंदर निरूपण भगवान पुढील दुसऱ्या श्लोकात ‘यं संन्यासमिति
प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव‘
या शब्दांत करणार आहेत.