श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ३७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
छत्तीसव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, असंयमी पुरुषाला योग प्राप्त
होणे महाकठीण असले तरी वश झालेले मन असणारा साधक योग्य उपायांनी प्रयत्न करून योग
नक्की साध्य करू शकतो. भगवंतांचा हा अंतिम निर्वाळा ऐकून अर्जुनाच्या संवेदनशील
अंतःकरणात प्रत्येक प्रामाणिक साधकाच्या वतीने एक अत्यंत गहन आणि भीतीदायक शंका
उभी राहते. जर एखाद्या साधकाकडे अध्यात्माची ‘पूर्ण श्रद्धा‘
आहे, परंतु अंतकाळी किंवा आयुष्याच्या
प्रवासात पुरेसा संयम न जमल्याने ‘त्याचे मन योगापासून विचलित झाले‘ (योगाच्चलितमानसः) आणि त्याला आत्मसाक्षात्कार (योगसिद्धी) मिळाला नाही, तर अशा अपूर्ण राहिलेल्या ‘योगभ्रष्ट‘ जिवाची
कोणती गती होते? हा अत्यंत मार्मिक प्रश्न अर्जुन या
सदतिसाव्या श्लोकात श्रीकृष्णांना विचारतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अर्जुन उवाच
।
अयतिः
श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य
योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥
संधी विग्रह
अर्जुनः उवाच
।
अयतिः
श्रद्धया उपेतः योगात् चलित-मानसः ।
अप्राप्य
योग-संसिद्धिम् काम् गतिम् कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥
३. शब्दार्थ
·
अर्जुनः उवाच = अर्जुन म्हणाला
·
अयतिः = प्रयत्न कमी पडलेला / संयम
ढळलेला (अपूर्ण प्रयत्नांचा साधक)
·
श्रद्धया = श्रद्धेने (शास्त्र आणि
ईश्वरावरील विश्वासाने)
·
उपेतः = युक्त असलेला
·
योगात् = योगमार्गावरून /
ध्यानाभ्यासापासून
·
चलित-मानसः = ज्याचे मन विचलित किंवा
चंचल झाले आहे असा
·
अप्राप्य = प्राप्त न करता / न मिळवता
·
योग-संसिद्धिम् = योगाची अंतिम परमसिद्धी
(आत्मसाक्षात्कार / मोक्ष)
·
काम् = कोणत्या
·
गतिम् = गतीला / दशेला / लोकाला
·
कृष्ण = हे श्रीकृष्णा!
·
गच्छति = जातो / प्राप्त होतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
अर्जुन
म्हणतो: “हे
श्रीकृष्णा! जो साधक शास्त्र
आणि ईश्वरावर पूर्ण श्रद्धा ठेवून योगमार्गात आला आहे (श्रद्धयोपेतो),
परंतु जो
नंतर प्रयत्नात शिथिल पडला (अयतिः) आणि अंतकाळी ज्याचे मन योगावरून विचलित झाले (योगाच्चलितमानसः); असा साधक योगाची अंतिम
संसिद्धी (मोक्ष) न मिळवता (अप्राप्य योगसंसिद्धिं) नेमक्या कोणत्या गतीला जातो? (कां गतिं कृष्ण गच्छति).”
या
श्लोकात अर्जुनाने अशा साधकाचे तीन विशेष पैलू मांडले आहेत:
1.
श्रद्धयोपेतः (सच्ची श्रद्धा): तो ढोंगी किंवा नास्तिक नाही; त्याला परमात्मा, धर्म आणि मोक्षाविषयी मनात नितांत प्रेम व श्रद्धा आहे.
2. अयतिः
(प्रयत्नातील अपूर्णता):
तो आरंभशूर ठरला किंवा पुढे
चालून अभ्यास आणि वैराग्यात त्याचा पुरुषार्थ (प्रयत्न) काहीसा कमी पडला.
3. योगाच्चलितमानसः
(विचलित मन): मृत्यूच्या
वेळी किंवा साधनेच्या अंतिम टप्प्यावर जुन्या वासनांमुळे किंवा मोहामुळे त्याचे मन
ध्यानातून घसरून संसारात गेले. अशा अर्धवट राहिलेल्या साधकाचे काय होते, ही अर्जुनाची मूळ चिंता आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘अयतिः‘ म्हणजे सुरुवातीला श्रद्धेने योगाभ्यासात लागलेला, परंतु
नंतर प्रमाद, आळस किंवा विषयांच्या आकर्षणाने प्रयत्नांत
मागे पडलेला साधक. मृत्यूच्या वेळी योगमार्गापासून चित्त भ्रष्ट झाल्यामुळे त्याला
सम्यग्दर्शन (योगसंसिद्धी) लाभत नाही. अशा योगभ्रष्टाचे पुढे काय होते, असा अर्जुनाचा रोखठोक प्रश्न आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भक्ती आणि उपासनेच्या
मार्गावर श्रद्धा असूनही ज्याचे मन पूर्वजन्मांच्या वासनांमुळे पूर्ण वश झाले नाही,
अशा भक्ताला भगवंताची प्राप्ती झाली नाही तरी त्याचे भवितव्य काय
ठरते, हे जाणून घेण्याची अर्जुनाची तळमळ येथे व्यक्त झाली
आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील अर्जुनाच्या या आर्त शंकेचे वर्णन करताना अत्यंत
गोड आणि भावपूर्ण ओव्यांमध्ये सांगतात:
अर्जुन
म्हणे ऐकें अनंता। जो श्रद्धेसी धरूनि चित्ता। योगमार्गाचिया
पंथा। लागला साचें॥ परि
वैराग्याची न पावे सीमा। अभ्यासाचा न घडे नेमा। प्रयत्नांचा तोकडा प्रेमा। पडिला बापा॥
मग अंतकाळीं मन चळलें।
विषयांचिया ओढीनें गेलें। योगसिद्धांचे
पद न जोडलें। कैवल्यसुख॥ तया
योगभ्रष्टाचिये गती। काय घडे पुढती स्थिती? हें
सांगावें मजप्रती। कृपासिंधू॥
माउली
म्हणतात— “अर्जुन
म्हणाला, ‘हे देवा अनंता, जो मनापासून
मोठी श्रद्धा बाळगून या योगमार्गावर चालायला लागला; परंतु
ज्याचे वैराग्य शेवटपर्यंत टिकले नाही आणि अभ्यासाचा नेम ज्याला पूर्ण सांभाळता
आला नाही; त्यामुळे त्याचे प्रयत्न अपुरे पडले. मग
आयुष्याच्या अखेरीस त्याचे मन पुन्हा सांसारिक विषयांकडे ओढले जाऊन विचलित झाले,
आणि त्याला आत्मसाक्षात्काराची परम योगसिद्धी लाभली नाही. तर हे
कृपासिंधू श्रीकृष्णा, अशा अर्धवट राहिलेल्या योगभ्रष्ट
साधकाला मरणोत्तर कोणती गती प्राप्त होते? हे मला विस्ताराने
सांगा.‘”
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात मोठे ध्येय ठेवणाऱ्या आणि अपयशाच्या भीतीने ग्रासलेल्या प्रत्येकासाठी हा
श्लोक एका मोठ्या मानसिक द्वंद्वाचे प्रतिनिधित्व करतो:
·
प्रयत्न अर्धवट राहण्याची भीती (Fear of Incomplete Journey): अभ्यास, करिअर, नवीन व्यवसाय किंवा आध्यात्मिक साधनेत आपण
पूर्ण श्रद्धेने उतरतो, पण काही कारणाने यश हुकले तर
“माझी एवढी वर्षे वाया गेली का?” ही
चिंता सतावणे.
·
सत्कर्म कधी व्यर्थ जाते का? (Is Good Effort Wasted?): जीवनात चांगल्या मार्गावर
चालताना मध्येच अपयश आले, तर आपल्या चांगुलपणाचे आणि
कष्टांचे नक्की काय होते, हा सर्वसामान्यांचा सार्वकालिक
प्रश्न.
·
साधनेतील प्रामाणिकपणा: बाह्य निकाल काहीही लागला, तरी मनातील श्रद्धा आणि हेतू
शुद्ध असल्यास पुढचा मार्ग कसा असतो, याची उत्कंठा निर्माण
होणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या सदतिसाव्या श्लोकात अर्जुनाने अपूर्ण राहिलेल्या श्रद्धावान साधकाच्या
भवितव्याविषयी मूलभूत शंका उपस्थित केली आहे.
आता ही शंका अधिक तीव्र करताना— “ज्याप्रमाणे आकाशातून तुटलेला छोटा ढग (छिन्नाभ्र)
इकडेही उरत नाही आणि तिकडेही जात नाही, तसा हा साधक
कर्ममार्गावरूनही ढळला आणि मोक्षही मिळाला नाही; तर दोन्ही
बाजूंनी भ्रष्ट होऊन तो पूर्णपणे नष्ट तर होत नाही ना (कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव
नश्यति)?” असा अत्यंत
हृदयद्रावक प्रश्न अर्जुन पुढील अडतिसाव्या श्लोकात विचारणार आहे.