अध्याय ६ वा – श्लोक – ९ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या अध्यायातील ९ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील आठव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, जो ज्ञानाने व विज्ञानाने तृप्त होऊन मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने या जड वस्तूंना एकाच समदृष्टीने पाहतो तो खरा युक्त (योगी) आहे. आता या नवव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या समदृष्टीचा आणखी एक अत्यंत विशाल, सूक्ष्म आणि श्रेष्ठ टप्पा मांडतात. केवळ जड वस्तूंमध्येच नव्हे, तर माणसांच्या गुंतागुंतीच्या सामाजिक व्यवहारात वावरताना— हितचिंतक, मित्र, शत्रू, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेषपात्र, आप्तसंबंधी, तसेच पुण्यात्मे आणि पापी या सर्वांविषयी ज्याची बुद्धी सर्वथा समान, निष्पक्ष आणि करुणामय राहते, असा महापुरुष सर्व योग्यांमध्ये ‘अत्यंत श्रेष्ठ‘ (विशिष्यते) का ठरतो, याचे परमोच्च रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।

साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥

संधी विग्रह

सुहृत्-मित्र-अरि-उदासीन-मध्यस्थ-द्वेष्य-बन्धुषु ।

साधुषु अपि च पापेषु सम-बुद्धिः विशिष्यते ॥ ९ ॥

३. शब्दार्थ

·        सुहृत् = कोणतीही परतफेडीची अपेक्षा न ठेवता उपकार करणारा (निस्वार्थ हितचिंतक)

·        मित्र = प्रेमाने वागणारा सखा / स्नेही

·        अरि = अकारण वैर ठेवणारा शत्रू

·        उदासीन = कोणाच्याही बाजूने नसणारा / तटस्थ पुरुष (ज्याला कोणाशीच देणेघेणे नाही असा)

·        मध्यस्थ = दोघांमधील भांडण मिटवणारा / दोन्ही पक्षांचे भले इच्छिणारा (पंच)

·        द्वेष्य = तिरस्कारास पात्र असलेला / मनात द्वेष धरणारा

·        बन्धुषु = रक्ताचे नातेवाईक / आप्तेष्ट यांच्यामध्ये

·        साधुषु = धर्माचरणी / सत्पुरुष / साधुसंतांमध्ये

·        अपि = सुद्धा

·        च = आणि

·        पापेषु = पापाचरणी / दुराचारी लोकांमध्ये

·        सम-बुद्धिः = सर्वांकडे समान दृष्टीने पाहणारी बुद्धी असणारा (पक्षपातरहित पुरुष)

·        विशिष्यते = (सर्व योग्यांमध्ये) अत्यंत श्रेष्ठ मानला जातो / उठून दिसतो

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो मनुष्य निस्वार्थ हितचिंतक (सुहृत्), सखा (मित्र), शत्रू (अरि), तटस्थ (उदासीन), लवाद/पंच (मध्यस्थ), द्वेषपात्र व्यक्ती (द्वेष्य), रक्ताचे नातेवाईक (बन्धु), तसेच पुण्यात्मे संत (साधु) आणि घोर पापी दुर्जन (पाप) या सर्व प्रकारच्या लोकांमध्ये समान बुद्धी (समबुद्धिः) ठेवतो, तो सर्व साधकांमध्ये अत्यंत श्रेष्ठ ठरतो (विशिष्यते).”

या श्लोकात मानवी संबंधांतील नऊ प्रकारच्या व्यक्तींविषयी अलिप्त समभावाची कसोटी सांगितली आहे:

1.      संबंधांमधील समत्व: स्वतःचे भले करणाऱ्यावर (मित्र, सुहृद) अतीव लोभ नाही आणि वाईट करणाऱ्यावर (शत्रू, द्वेष्य) राग नाही.

2.      नैतिक भेदांच्या पलीकडील आत्मदृष्टी: साधूंच्या संगतीने गर्वाने हुरळून न जाणे आणि पापी व्यक्तीचा तिरस्कार न करता त्याच्यातील आत्मतत्त्व ओळखून त्याच्या उद्धाराचीच करुणा बाळगणे.

3.      ‘विशिष्यते‘ शब्दाचे महत्त्व: माती आणि सोन्याकडे समान पाहणे तुलनेने सोपे आहे; परंतु माणसांच्या विविध स्वभावांशी व्यवहार करताना मनात राग-द्वेष निर्माण न होऊ देता पूर्ण समत्व टिकवणे हे अत्यंत कठीण आहे, म्हणूनच असा समबुद्धी पुरुष सर्वांत ‘श्रेष्ठ‘ मानला जातो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, “हा माझा मित्र, हा माझा शत्रू, हा चांगला किंवा हा पापी” अशा भेदबुद्धीने मन कलुषित न होऊ देणे हीच खरी समबुद्धी आहे. जो बाह्य उपाधींचे गुणदोष आत्म्यावर न लादता सर्वांमध्ये एकाच निर्विकार परमात्म्याला पाहतो, तो योग्यांच्या समुदायात सर्वात श्रेष्ठ (विशिष्ट) ठरतो.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सर्व जीवांचे मूळ आत्मस्वरूप प्रकृतीच्या बंधनात समान आहे. त्यामुळे पुण्य आणि पाप हे केवळ प्राकृत कर्मांचे आवरण आहे हे जाणून जो सर्वांकडे एकाच भगवद्‌दृष्टीने पाहतो, तो साधक पराकोटीच्या ज्ञानाला पोहोचलेला असतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील समबुद्धी संतांचे अलौकिक रूप मांडताना अत्यंत रसाळ आणि करुणामय ओव्यांमध्ये सांगतात:

सुहृद आणि वैरी दोन्ही। जो लेखी आत्मयाच्या स्थानीं। मित्रा आणि शत्रूचे मनीं। भेद न धरी॥ मध्यस्थ अथवा तटस्थ देखा। आप्त अथवा द्वेषिया लोकां। साधु आणि पापी या अशोकां। समचि पाहे॥ जैसें परिसाचेनि अंगस्पर्शें। लोखंडा सुवर्णचि होणें जैसें। अथवा चंदनाचेनि वासें। वृक्ष सुगंधित होती॥ ना तरी सूर्याचिया प्रकाशा। नाहीं भेदाची कुटीर दिशा। तैसा जो सर्व भूतांसी सहसा। समबुद्धी वर्ते॥ तोचि योगियामाजीं रावो। ज्ञानाचा महा-अनुभावो। तयासीच श्रेष्ठ ठावो। त्रिभुवनीं बापा॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, जो निस्वार्थ मित्र आणि कपटी वैरी या दोघांनाही एकाच आत्मभावाने पाहतो; मित्र, शत्रू, तटस्थ, आप्त, द्वेषी, साधू आणि पापी या सर्वांविषयी ज्याच्या अंतःकरणात लवलेशही भेद उरत नाही; ज्याप्रमाणे परीस लोखंडाचा गुणदोष न पाहता त्याचे सोने करतो, किंवा चंदन सर्वांना समान सुगंध देतो, अथवा सूर्य सर्वांच्या घरावर एकाच प्रेमाने प्रकाश टाकतो; तसा जो सर्वांविषयी अखंड समबुद्धी बाळगतो, तोच सर्व योग्यांमध्ये श्रेष्ठ राजा (योगियामाजी रावो) ठरतो आणि त्रिभुवनात त्यालाच सर्वोच्च स्थान मिळते.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या पूर्वग्रह, मतभेद, सोशल मीडियावरील कटुता आणि संबंधांतील तणावाच्या युगात हा श्लोक सामाजिक संवादाचा सर्वोच्च आदर्श देतो:

·        पूर्वग्रहरहित दृष्टिकोन (Unbiased Judgment): एखाद्या व्यक्तीच्या भूतकाळावरून किंवा चुकांवरून त्याला कायमचे ‘वाईट‘ न ठरवता, तटस्थ आणि शांत बुद्धीने (Unconditional Empathy) परिस्थिती हाताळणे.

·        नात्यांमधील अपेक्षांचे ओझे कमी करणे: कोण आपल्याशी चांगले वागते आणि कोण वाईट, यावर स्वतःचे मानसिक स्वास्थ्य अवलंबून न ठेवता स्वतःची आंतरिक शांती अखंड राखणे.

·        वैश्विक करुणा (Universal Goodwill): चुकणाऱ्या माणसाचा तिरस्कार न करता त्याच्या चुकीच्या प्रवृत्तीला सुधारण्याची दृष्टी बाळगणे हाच श्रेष्ठ सुसंस्कृतपणा आहे.

८. निष्कर्ष