अध्याय ६ वा – श्लोक – ३१ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या अध्यायातील ३१ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील तिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सर्वत्र भगवद्‌दर्शन घेणाऱ्या भक्ताशी असणाऱ्या आपल्या अखंड व शाश्वत अद्वैत नात्याची ग्वाही दिली. आता या एकतिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशा आत्मज्ञानी सिद्ध भक्ताच्या ‘व्यावहारिक स्वातंत्र्याचे आणि जीवनमुक्ततेचे‘ परमोच्च रहस्य उलगडतात. जो सर्व प्राणिमात्रांमध्ये वास करणाऱ्या माझ्याशी ‘एकत्वभावाने‘ (अभेद दृष्टीने) जोडला गेला आहे, असा योगी संसारात कोणत्याही परिस्थितीत वावरत असला, कोणतेही लौकिक कर्तव्य करत असला (सर्वथा वर्तमानोऽपि), तरी तो ‘केवळ आणि केवळ माझ्यातच वास करतो‘ (स मयि वर्तते)— म्हणजेच कर्मबंधनात कधीही अडकत नाही, हे अलौकिक तत्त्व भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।

सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥

संधी विग्रह

सर्व-भूत-स्थितम् यः माम् भजति एकत्वम् आस्थितः ।

सर्वथा वर्तमानः अपि सः योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥

३. शब्दार्थ

·        सर्व-भूत-स्थितम् = सर्व प्राणिमात्रांच्या अंतर्यामी वास करणाऱ्या

·        यः = जो (ज्ञानी भक्त / योगी)

·        माम् = माझी (साक्षात परमात्म्याची)

·        भजति = भक्ती करतो / सेवा करतो / अनुसंधान ठेवतो

·        एकत्वम् = अद्वैत भाव / एकत्व (मी आणि परमात्मा एकच आहोत हा भाव)

·        आस्थितः = दृढपणे धारण करून / त्या भावात स्थित होऊन

·        सर्वथा = सर्व प्रकारे / कोणत्याही परिस्थितीत / कोणत्याही लौकिक व्यवहारात

·        वर्तमानः = वावरणारा / कर्मे करणारा

·        अपि = जरी / तरीसुद्धा

·        सः = तो

·        योगी = योगी पुरुष

·        मयि = माझ्यामध्येच (परमात्म्याच्या स्वरूपातच)

·        वर्तते = वास करतो / राहतो

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जो योगी सर्व प्राणिमात्रांमध्ये स्थित असणाऱ्या माझी एकत्वभावाने (अद्वैत दृष्टीने) भक्ती करतो (सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः); असा योगी सर्व प्रकारच्या लौकिक व्यवहारांमध्ये वावरत असला तरीही (सर्वथा वर्तमानोऽपि), तो नित्य केवळ माझ्यातच वास करतो (स योगी मयि वर्तते).”

या श्लोकात जीवनमुक्तीची तीन मूलभूत रहस्ये सांगितली आहेत:

1.      एकत्वम् आस्थितः (अद्वैत भक्ती): येथे ‘भजन‘ म्हणजे केवळ बाह्य पूजा किंवा जप नव्हे; तर सर्व प्राण्यांमध्ये आणि स्वतःमध्ये एकाच आत्मतत्त्वाला ओळखून द्वैतभावाचा त्याग करणे हीच खरी ‘पराभक्ती‘ होय.

2.      सर्वथा वर्तमानोऽपि (कर्मबंधनातून मुक्ती): असा ज्ञानी गृहस्थ असो वा संन्यासी, युद्धासारखे घोर कर्म करत असो वा शांत बसलेला असो; देहाच्या बाह्य हालचालींनी त्याच्या आंतरिक अद्वैत स्थितीत किंचितही फरक पडत नाही.

3.      मयि वर्तते (नित्य भगवद्‌वास): त्याला कर्माचे कोणतेही पाप किंवा पुण्य लागत नाही; कारण त्याचे ‘कर्तेपण‘ (अहंकार) पूर्णपणे विरघळून तो अखंड परमात्म्याच्या नित्य चैतन्यातच जगत असतो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘एकत्वमास्थितः‘ म्हणजे सर्व भूतांमध्ये परमात्मा एकच आहे असा अद्वैत साक्षात्कार. असा सम्यग्दर्शी संन्यासी किंवा ज्ञानी पुरुष प्रारब्धकर्मामुळे कोणत्याही अवस्थेत वावरत असला (सर्वथा वर्तमानोऽपि), तरी तो नित्यमुक्तच असतो. तो साक्षात विष्णूच्या (परब्रह्माच्या) परम पदातच स्थित राहतो.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, सर्व प्राण्यांमध्ये अंतर्यामी रूपाने वास करणाऱ्या भगवंताला जो आपला स्वामी आणि स्वतःला त्याचा अनन्य अंश मानून भजतो, तो सर्व सांसारिक कार्ये करत असतानाही भगवंताच्या दिव्य सहवासातच अखंड राहतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील अद्वैत भक्तीचे आणि जीवनमुक्त योग्याचे स्वातंत्र्य मांडताना अत्यंत गोड व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

सर्व भूतांचेनि वेशें। मीचि एक नटलों असें। हें जाणोनि एकत्वें लेशें। भजे जो मातें॥ तयाचिया भजनासी सीमा नाहीं। तो द्वैताचा वारा न साहे कांहीं। आत्मभावें सर्वही। पूजित ठाके॥ मग तो देहें करोनि वर्तत दिसे। संसाराचिया रीतीं भासे। परि अंतरीं अखंड असे। मजमाजीं लीन॥ जैसें आकाश घटामाजीं भरे। अथवा घट फुटल्यावरी उरे। तैसें देहाचेनि व्यापारे। तयासी लिंपण न पडे॥ तो वर्तताही अवघा मीचि जाहला। संसारामाजीं मुक्त संचला। माझिया स्वरूपीं विसावला। नित्य बापा॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, सर्व प्राणिमात्रांच्या रूपाने मी एकटाच नटलो आहे हे जाणून जो अद्वैत एकत्वभावाने माझे भजन करतो; त्याच्या भक्तीला कोणतीही सीमा उरत नाही. तो द्वैताचा लवलेशही मनात न धरता आत्मभावाने सर्वांची सेवा करतो. मग बाह्यतः तो संसारात व्यवहार करताना दिसत असला, तरी अंतर्यामी तो अखंड माझ्यातच लीन असतो. ज्याप्रमाणे घटाच्या आत असलेले आकाश घट फुटला तरी आकाशाशीच एकरूप असते, तसेच शरीराच्या कोणत्याही व्यवहाराने त्याला कर्माचे लेप लागत नाही. तो सर्व कर्मांमध्ये वावरूनही साक्षात माझ्यातच वास करतो.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या धकाधकीच्या संसारात, नोकरी-व्यवसायात राहूनही आध्यात्मिक मुक्तीचा आनंद कसा घ्यावा, याचे परिपूर्ण मार्गदर्शन हा श्लोक देतो:

·        संसार सोडण्याची गरज नाही (Spirituality in Action – सर्वथा वर्तमानोऽपि): मुक्तीसाठी घरदार सोडून जंगलात जाण्याची गरज नाही; स्वतःचे विहित कर्तव्य प्रामाणिकपणे करत असताना अंतर्मनातून ईश्वराशी जोडलेले राहणे शक्य आहे.

·        प्रत्येक मानवात भगवद्‌सेवा (Service as Worship): समाजातील उपेक्षित, दुर्बल किंवा आपल्या सहकाऱ्यांची सेवा करणे हीच साक्षात ईश्वराची खरी भक्ती (एकत्वमास्थितः भजन) आहे.

·        अलिप्ततेचे स्वातंत्र्य (Mental Detachment): परिस्थिती कोणतीही असो, मनातील शांतता न गमावता ‘मी केवळ एक निमित्त आहे‘ या भावाने काम केल्यास कर्माचा ताण येत नाही.

८. निष्कर्ष