श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील २८ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, ज्याचे मन शांत झाले आहे, ज्याचा रजोगुण शमला आहे
आणि जो पापरहित झाला आहे, अशा ब्रह्मभूत योग्याकडे सर्वोत्तम
सुख स्वतःहून चालून येते. आता या अठ्ठाविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशा अखंड
साधनेचा परिपाक म्हणून मिळणाऱ्या ‘ब्रह्मसंस्पर्शरूपी अनंत सुखाचा‘ (अत्यन्तं
सुखमश्नुते) अत्यंत गोड आणि सहज सुलभ अनुभव
विशद करतात. सर्व कल्मषांतून (पाप व वासनांतून) मुक्त झालेला योगी स्वतःच्या
अंतःकरणाला निरंतर परमात्म्याशी जोडत असताना, कोणतीही
क्लेशदायक खटपट न करता अगदी ‘सहजतेने व सुखाने‘ (सुखेन) परब्रह्माच्या स्पर्शाने मिळणाऱ्या अपार व अनंत आत्मानंदाचा उपभोग कसा
घेतो, याचे परम रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
युञ्जन्नेवं
सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन
ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥
संधी विग्रह
युञ्जन् एवम्
सदा आत्मानम् योगी विगत-कल्मषः ।
सुखेन
ब्रह्म-संस्पर्शम् अत्यन्तम् सुखम् अश्नुते ॥ २८ ॥
३. शब्दार्थ
·
युञ्जन् = (ध्यानामध्ये) निरंतर जोडत
राहून / एकाग्र करत राहून
·
एवम् = अशा प्रकारे (पूर्वोक्त पद्धतीनुसार)
·
सदा = निरंतर / नित्य / अखंडपणे
·
आत्मानम् = स्वतःच्या अंतःकरणाला /
मनाला
·
योगी = ध्यानयोगी साधक
·
विगत-कल्मषः = ज्याचे सर्व पाप, मळ आणि दोष पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत असा
·
सुखेन = अत्यंत सहजतेने / विनासायास
/ सुलभपणे
·
ब्रह्म-संस्पर्शम् = परब्रह्माचा साक्षात स्पर्श
(अनुभव / ऐक्य) घडवणारे
·
अत्यन्तम् = अमर्याद / अथांग / अनंत
·
सुखम् = परमानंद रूपी सुख
·
अश्नुते = अनुभवतो / उपभोग घेतो /
प्राप्त करतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “अशा प्रकारे सर्व
पापांतून व दोषांतून मुक्त झालेला योगी (योगी विगतकल्मषः), स्वतःच्या
अंतःकरणाला निरंतर आत्मचिंतनात जोडत राहून (एवं सदात्मानं युञ्जन्), परब्रह्माच्या साक्षात मीलनाने मिळणाऱ्या (ब्रह्मसंस्पर्शम्)
अनंत व अमर्याद
परमानंदाचा (अत्यन्तं सुखम्) अत्यंत सहजतेने व
सुखाने उपभोग घेतो (सुखेन अश्नुते).”
या श्लोकात साधनेच्या परिपक्व अवस्थेचे तीन
मुख्य पैलू उलगडले आहेत:
1.
विगतकल्मष (दोषमुक्ती): संशय, वासना आणि अज्ञानाचा मळ पूर्ण धुऊन निघाल्यामुळे
अंतःकरण आरशासारखे स्वच्छ होते.
2.
सुखेन (सहजता): सुरुवातीला मनाला एकाग्र करताना जो
संघर्ष किंवा कष्ट करावे लागतात,
ते आता पूर्ण संपतात; आता परमात्म्यात लीन
होणे हे श्वास घेण्याइतकेच ‘अत्यंत सहज आणि आनंददायी‘
(Effortless) बनते.
3.
ब्रह्मसंस्पर्शं अत्यन्तं सुखम् (अनंत
आत्मानंद): नदी
जशी समुद्राला स्पर्श करताच समुद्राचाच विस्तार बनते, तसेच शुद्ध अंतःकरण
परब्रह्माला स्पर्श करताच (ब्रह्मसंस्पर्श) संसारातील सर्व मर्यादा संपून ‘अत्यंत‘ म्हणजे ज्याला अंत नाही अशा अमर्याद
सच्चिदानंद सुखाचा साक्षात्कार होतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘विगतकल्मष‘ म्हणजे
योगाभ्यासाच्या आड येणारी सर्व पूर्वजन्मांची पापे नष्ट झालेला साधक. ‘ब्रह्मसंस्पर्श‘ म्हणजे
परब्रह्माशी झालेले अभिन्न ऐक्य. असा योगी कोणत्याही क्लेशांविना (सुखेन) अखंड,
अनाद्यंत आणि निरतिशय अशा मोक्षसुखाचा नित्य अनुभव घेतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, प्रकृतीच्या बंधनातून सर्वथा
मुक्त झालेला आत्मा जेव्हा साक्षात परब्रह्म परमेश्वराच्या दिव्य स्वरूपाचा अखंड
अनुभव (संस्पर्श) घेतो, तेव्हा तो अमर्याद भगवदानंदात न्हाऊन
निघतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
ब्रह्मसंस्पर्शाच्या आणि अथांग सुखाच्या अनुभूतीचे वर्णन करताना अत्यंत गोड रसपूर्ण ओव्यांमध्ये सांगतात:
पापाचें नांवचि नुरे जेथें। अंतःकरण
निर्मळ जाहलें तेथें।
सदा आत्मध्यानीं चित्तें।
जोडिला योगी॥ तयासी
ब्रह्मसंस्पर्शाची जोडे भेटी। अद्वैतसुखाची उघडे पेटी। आनंदाची नित्य दाटी। अंतरामाजीं॥
जैसें लोखंड परिसासी खेंवे। मग
लोहपण सांडूनि सुवर्णचि होवे। तैसें परब्रह्मीं मन विसवे। सहजचि बापा॥ तेथ सुखासी नाहीं अंतु। अखंड आनंदाचा वसंतु।
अमर्याद पावे रसमयंतु। तोचि
योगी॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, ज्याच्या
अंतःकरणातून पापाचा लवलेशही उरत नाही आणि मन पूर्ण निर्मळ होते, असा योगी नित्य आत्मस्वरूपात लीन राहतो. त्याला साक्षात परब्रह्माच्या
स्पर्शाची भेट घडते आणि अद्वैत सुखाची दिव्य पेटीच उघडली जाते; त्याच्या अंतःकरणात आनंदाचा महापूर येतो. ज्याप्रमाणे लोखंडाने परिसाला
स्पर्श करताच त्याचे लोखंडपण जाऊन ते शुद्ध सोने बनते, तसेच
त्याचे मन सहजतेने परब्रह्मामध्ये विसावते. तेथे सुखाला कोणतीही मर्यादा किंवा अंत
उरत नाही; तो महायोगी अखंड आनंदाच्या चिरंतन वसंतात नित्य
तृप्त राहतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या मानसिक ओढाताण, सततचा थकवा आणि कृत्रिम
सुखांच्या शोधात असणाऱ्या जगासाठी हा श्लोक सहज समाधानाचा मार्ग देतो:
·
प्रयत्नांतील सहजता (Flow State – सुखेन): जेव्हा कामातील किंवा अभ्यासातील
स्वार्थ व भीती संपते, तेव्हा कठीण वाटणारे कामही अत्यंत सहजतेने आणि आनंदाने (Effortlessly)
पार पडते.
·
आंतरिक शुद्धतेतून आनंद (Purity brings Peace – विगतकल्मषः): अंतःकरणात द्वेष, कपट आणि मत्सर साठवून न
ठेवल्यास मन अत्यंत हलके राहते आणि जीवनाचा प्रत्येक क्षण आनंदी वाटू लागतो.
·
शाश्वत स्रोताशी जोडणी (Connecting to the Source): बाह्य नश्वर साधनांवर अवलंबून
न राहता आपल्या आंतरिक शांततेशी व सत्याशी (ब्रह्मसंस्पर्श) रोज काही क्षण जोडले
जाणे, हीच खरी ऊर्जा देणारी संजीवनी आहे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या अठ्ठाविसाव्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी निरंतर योगाभ्यासाने मिळणाऱ्या अमर्याद ब्रह्मसुखाचे
फळ स्पष्ट केले आहे. आता अशा प्रकारे परब्रह्माशी एकरूप झालेल्या सिद्ध योग्याची ‘जगातील सर्व भूतांकडे
(प्राणिमात्रांकडे) पाहण्याची दृष्टी कशी बनते?’— तो स्वतःला सर्व
प्राण्यांमध्ये आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःच्या आत्म्यामध्ये ‘समदृष्टीने‘ कसा पाहतो (सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि
चात्मनि)? या सर्वसमावेशक अद्वैत
दृष्टीचे अलौकिक दर्शन भगवान पुढील एकोणतिसाव्या श्लोकात घडवणार आहेत.