श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ३८ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सदतिसाव्या श्लोकात अर्जुनाने विचारले की,
जो साधक श्रद्धेने योगात आला परंतु प्रयत्नात शिथिल पडून अंतकाळी
विचलित झाला, अशा योगभ्रष्टाची काय गती होते? आता या अडतिसाव्या श्लोकात अर्जुन आपल्या त्या शंकेचे अधिक भयावह व विदारक
रूप मांडतो. कारण अशा साधकाने संन्यास किंवा ध्यानासाठी लौकिक कर्ममार्ग (स्वर्ग
देणारे यज्ञादी मार्ग) तर आधीच सोडलेला असतो, आणि इकडे योग
अपूर्ण राहिल्यामुळे त्याला मोक्षही लाभत नाही. अशा वेळी ‘दोन्ही बाजूंनी भ्रष्ट झालेला
हा साधक, आकाशातील मोठ्या ढगापासून तुटून वाऱ्यावर विरून
जाणाऱ्या लहान ढगाप्रमाणे (छिन्नाभ्रमिव) निराधार होऊन समूळ नष्ट तर होत नाही ना?’
असा अत्यंत व्याकुळ प्रश्न अर्जुन येथे भगवान श्रीकृष्णांना
विचारतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव
नश्यति ।
अप्रतिष्ठो
महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥
संधी विग्रह
कच्चित् न
उभय-विभ्रष्टः छिन्न-अभ्रम् इव नश्यति ।
अ-प्रतिष्ठः
महा-बाहो विमूढः ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥
३. शब्दार्थ
·
कच्चित् = काय बरे / असे तर नाही ना
·
न = नाही
·
उभय-विभ्रष्टः = दोन्ही बाजूंनी (कर्ममार्ग
आणि योगमार्ग या दोन्हीतून / इहलोक आणि परलोक या दोन्हींतून) भ्रष्ट झालेला
·
छिन्न-अभ्रम् = तुटलेल्या (छिन्नभिन्न
झालेल्या) ढगाच्या तुकड्याप्रमाणे
·
इव = प्रमाणे
·
नश्यति = नष्ट होतो / समूळ नाश पावतो
·
अ-प्रतिष्ठः = कोणताही आधार (आश्रय /
प्रतिष्ठा) नसलेला / निराधार
·
महा-बाहो = हे महाबाहो (विशाल बाहू
असणाऱ्या हे श्रीकृष्णा!)
·
विमूढः = दिशाहीन झालेला / संभ्रमित
झालेला
·
ब्रह्मणः = परब्रह्म प्राप्तीच्या
·
पथि = मार्गावर
४. एकसूत्री विश्लेषण
अर्जुन
म्हणतो: “हे
महाबाहो श्रीकृष्णा! परब्रह्म प्राप्तीच्या मार्गावर दिशाहीन झालेला (विमूढो ब्रह्मणः पथि)
आणि कोणताही आश्रय नसलेला तो साधक (अप्रतिष्ठः), दोन्ही बाजूंनी भ्रष्ट होऊन (उभयविभ्रष्टः), वाऱ्याने
छिन्नभिन्न झालेल्या ढगाच्या
तुकड्याप्रमाणे समूळ नष्ट तर होत नाही ना? (छिन्नाभ्रमिव
नश्यति कच्चित्).”
या
श्लोकात अर्जुनाने योगभ्रष्टाच्या दशेची अत्यंत मार्मिक रूपके मांडली आहेत:
1.
उभयविभ्रष्ट (दोन्हीकडून हुकलेला):
o कर्ममार्ग सुटला:
त्याने सकाम कर्मे व यज्ञयाग सोडल्यामुळे त्याला स्वर्गसुख किंवा ऐहिक फळे मिळत
नाहीत.
o योगमार्ग अपूर्ण राहिला: साधना पूर्ण न झाल्याने त्याला मोक्ष किंवा आत्मज्ञानही मिळाले
नाही.
2. छिन्नाभ्रम्
इव (तुटलेल्या ढगाचा दृष्टांत): मोठ्या मेघापासून वेगळा झालेला लहान ढगाचा तुकडा दुसऱ्या मोठ्या
ढगाला जाऊन मिळत नाही आणि मूळ ढगातही परत जात नाही; वाऱ्याच्या
झोतात हवेतल्या हवेतच जसा नष्ट होतो, तशी या साधकाची अवस्था होते का?
3.
अप्रतिष्ठः विमूढः ब्रह्मणः पथि: परब्रह्माच्या मार्गात वाट
चुकल्यामुळे त्याला संसाराचाही आधार उरत नाही आणि मुक्तीचाही किनारा सापडत नाही; तो मध्येच लटकतो का, ही अर्जुनाची मूळ भीती आहे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘उभयविभ्रष्ट‘ म्हणजे कर्ममार्गातून मिळणारे फळ (स्वर्गादी लोक) आणि ज्ञानमार्गातून
मिळणारे फळ (मोक्ष) या दोन्हीपासून वंचित राहिलेला. परब्रह्माच्या मार्गात भ्रमित
झाल्यामुळे ज्याला कोणताही आधार नाही, असा मनुष्य
छिन्नाभ्राप्रमाणे नष्ट होतो की काय, अशी रास्त शंका
अर्जुनाने उपस्थित केली आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भक्ती किंवा ध्यानाचा आरंभ
करून मध्येच थांबलेला साधक सांसारिक सुखांनाही मुकतो आणि भगवंताच्या परमधामाची
प्राप्तीही त्याला होत नाही; त्यामुळे त्याच्या आध्यात्मिक प्रयत्नांची अशी
शोकांतिका होते का, हे जाणून घेण्याची अर्जुनाची तळमळ
येथे व्यक्त झाली आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील तुटलेल्या ढगाच्या दृष्टान्ताचे व अर्जुनाच्या
आर्ततेचे वर्णन करताना अत्यंत प्रभावी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
तो
कर्माचा मार्ग सांडोनि गेला। योगाचिया वाटे चालाया लागला। परि अर्ध्यावरीचि विसावला। पूर्णता न पावे॥ तेथ मोक्षाची प्राप्ती न जाहली। आणि कर्माची
फळेंही दुरावलीं। दोन्हींकडूनि
स्थिती भंगली। तया पुरुषाची॥ जैसें थोर मेघातें सांडूनि भलें। लहान अभ्र वाऱ्यानें सुटलें।
मग न वर्षतां विरूनि गेलें।
आकाशीं बापा॥ तैसें
परब्रह्माचिया पंथा। विमूढ जाहला जो सर्वथा। तो अप्रतिष्ठ होवोनि अनंता। नश्यति कच्चित्?॥
माउली
म्हणतात— “अर्जुन
म्हणाला, ‘हे अनंता, त्या साधकाने सकाम
कर्मांचा मार्ग मागे टाकला आणि योगाच्या वाटेवर चालू लागला; परंतु
तो अर्ध्यावरच थकला आणि त्याला पूर्णता लाभली नाही. तिकडे त्याला मोक्षाची
प्राप्ती झाली नाही आणि इकडे कर्माची स्वर्गादी फळेही मुकली; अशी दोन्ही बाजूंनी त्याची अवस्था छिन्नभिन्न झाली. ज्याप्रमाणे मोठ्या
मेघापासून सुटलेला लहान ढगाचा तुकडा इकडे पाऊसही पाडत नाही आणि तिकडे आकाशात
वाऱ्याच्या झोतात विरून नष्ट होतो; तद्वत परब्रह्माच्या
मार्गावर दिशाहीन झालेला आणि सर्व आधारांना मुकलेला तो साधक असाच समूळ नष्ट तर होत
नाही ना देवा?'”
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात मोठे धाडस करताना येणाऱ्या संभ्रमाचा आणि ‘दोन्ही डगरींवर पाय ठेवण्याच्या‘ भीतीचा हा श्लोक उत्कृष्ट मानसिक अभ्यास आहे:
·
‘ना घर का ना घाट का‘ ही सार्वकालिक भीती (FOMO & Risk of Failure): सुरक्षित नोकरी सोडून जेव्हा कोणी नवीन स्टार्टअप,
मोठे ध्येय किंवा ध्यास घेतो, तेव्हा मनात सतत
भीती असते— “हे जर अयशस्वी झाले, तर
जुनेही गेले आणि नवीनही मिळाले नाही, मग माझे काय होणार?”
·
अर्धवट प्रवासाची अस्वस्थता: अर्धवट सोडलेली कोणतीही गोष्ट
माणसाला आंतरिक अपराधीपणा आणि दिशाहीनता देते.
·
योग्य मार्गदर्शकाची गरज: अशा मानसिक गोंधळाच्या वेळी स्वतःचे
निर्णय न घेता अर्जुनाप्रमाणे सर्वज्ञ गुरूवर किंवा तज्ज्ञांवर विश्वास ठेवून
मार्ग विचारणे हाच सर्वोत्तम उपाय ठरतो.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या अडतिसाव्या श्लोकात अर्जुनाने योगभ्रष्ट साधकाच्या दोन्ही बाजूंनी नष्ट
होण्याच्या शक्यतेविषयी आपली पराकोटीची शंका मांडली आहे.
आता या शंकेचा समारोप करताना— “हे कृष्णा! माझ्या मनातील हा संशय समूळ नष्ट करण्यास केवळ आणि केवळ आपणच
सर्वथा समर्थ आहात; आपल्याशिवाय दुसरा कोणताही देव वा ऋषी हा
संशय फेडू शकत नाही (एतं मे संशयं कृष्ण
छेत्तुमर्हस्यशेषतः)“— अशी
शरणागती अर्जुन पुढील एकोणचाळिसाव्या श्लोकात कशी व्यक्त करतो, ते आपण पुढे पाहणार आहोत.