अध्याय ६ वा – श्लोक – १२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या अध्यायातील १२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील अकराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ध्यानसाधनेसाठी पवित्र स्थळ आणि त्यावर कुश, मृगाजिन व वस्त्राचे स्थिर आसन कसे तयार करावे, याचा बाह्य विधी समजावून सांगितला. आता या बाराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या तयार केलेल्या आसनावर प्रत्यक्ष बसल्यानंतर साधकाने करायची ‘आंतरिक ध्यानप्रक्रिया आणि तिचा मुख्य उद्देश‘ स्पष्ट करतात. त्या आसनावर बसून मनाला एकाग्र कसे करावे, चित्त व इंद्रियांच्या बाह्य हालचाली कशा आवरून धराव्यात, आणि केवळ ‘आत्मशुद्धीसाठी‘ (अंतःकरण शुद्ध करण्यासाठी) योगाभ्यास कसा करावा, याचे अत्यंत नेमके आणि शास्त्रशुद्ध मर्म भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥

संधी विग्रह

तत्र एकाग्रम् मनः कृत्वा यत-चित्त-इन्द्रिय-क्रियः ।

उपविश्य आसने युञ्ज्यात् योगम् आत्म-विशुद्धये ॥ १२ ॥

३. शब्दार्थ

·        तत्र = तेथे (त्या पूर्वोक्त तयार केलेल्या आसनावर)

·        एकाग्रम् = एकाच आत्मतत्त्वावर केंद्रित / स्थिर (सर्व बाह्य विषयांतून काढून एका जागी जोडलेले)

·        मनः = मनाला

·        कृत्वा = करून

·        यत-चित्त-इन्द्रिय-क्रियः = ज्याने चित्त (विचार/भावना) आणि इंद्रियांच्या क्रिया पूर्णपणे आवरून धरल्या आहेत असा साधक

·        उपविश्य = बसून

·        आसने = आसनावर

·        युञ्ज्यात् = अभ्यास करावा / निरंतर साधना करावी / जोडून द्यावे

·        योगम् = (ध्यान-) योगाचा

·        आत्म-विशुद्धये = अंतःकरणाच्या विशुद्धीसाठी (स्वतःच्या चित्तशुद्धीसाठी)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “त्या आसनावर शांतपणे बसून (तत्रासने उपविश्य), चित्त आणि इंद्रियांच्या सर्व बाह्य क्रिया व हालचाली पूर्णपणे आवरून (यतचित्तेन्द्रियक्रियः), मनाला एकाच ध्येयावर एकाग्र करून (एकाग्रं मनः कृत्वा), साधकाने केवळ स्वतःच्या अंतःकरणाच्या विशुद्धीसाठी ध्यानयोगाचा नित्य अभ्यास करावा (युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये).”

या श्लोकात ध्यानसाधनेचे चार प्रमुख घटक मांडले आहेत:

1.      आसने उपविश्य (स्थिर बैठक): आसनावर योग्य रीतीने बसणे. शरीराची अनावश्यक हालचाल थांबवणे.

2.      यतचित्तेन्द्रियक्रिय (क्रियांचा निरोध): इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावतात आणि चित्त कल्पनांचे जाळे विणते; या दोघांच्याही बाह्य क्रिया विवेकाने थांबवणे.

3.      एकाग्रं मनः कृत्वा (एकतानता): पाण्याचे अनेक पाटात वाहणारे ओघ एकाच प्रवाहात आणल्यास प्रचंड शक्ती निर्माण होते, तसेच भटकणाऱ्या मनाला केवळ आत्मचिंतनात एकाग्र करणे.

4.      आत्मविशुद्धये (ध्येय – चित्तशुद्धी): ध्यानाचा उद्देश कोणतीही सिद्धी, चमत्कार किंवा लोकांकडून कौतुक मिळवणे हा नसून, अंतःकरणातील काम, क्रोध, लोभ, अज्ञान हे मळ धुऊन काढून ‘आत्मशुद्धी‘ साधणे हाच आहे.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘आत्मविशुद्धी‘ म्हणजे अंतःकरणातील सर्व रजोगुण आणि तमोगुणांचे आवरण नष्ट करून त्याला पूर्ण सात्त्विक आणि निर्मळ बनवणे. चित्त आणि इंद्रियांच्या क्रिया आवरल्याशिवाय मन एकाग्र होऊ शकत नाही; आणि जोपर्यंत मन शुद्ध होत नाही, तोपर्यंत आत्मसाक्षात्कार शक्य नाही. म्हणून आसनावर बसून योगाभ्यास करणे अनिवार्य आहे.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, जीवात्म्यावर लागलेले पूर्वजन्मांचे संस्कार आणि पापमळ नष्ट करण्यासाठीच हा ध्यानयोग आहे. साधकाने सर्व ऐहिक विचारांपासून मन मोकळे करून केवळ परमात्म्याच्या मंगल स्वरूपाचे चिंतन करावे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ध्यानप्रक्रियेचे आणि अंतःकरण शुद्धीचे अलौकिक रूप मांडताना अत्यंत रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

तया आसनावरी बैसावें। शरीर संपूर्ण स्थिर करावें। इंद्रियांतें वश आणावें। आपुलिया सत्ते॥ चित्ताची धांव बाहेरी न पडे। वासनेचें पाऊल मार्गीं न मोडे। एकाग्रतेचें सुख जोडे। अंतरामाजीं॥ मन अंतर्मुख करोनी पाहीं। खिळवावें आत्मस्वरूपाचे ठायीं। दुसरी वार्ता उरों न देई। विचारांची॥ हा योगाभ्यासु आचरावा। अंतःकरणमळ धुवूनि काढावा। आत्मविशुद्धीचा ठेवा। जोडावया बापा॥

माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, त्या तयार केलेल्या आसनावर शांतपणे बसावे आणि शरीर पूर्ण अचल करावे. सर्व इंद्रियांना आपल्या सत्तेखाली आणून चित्ताची बाह्य विषयांकडे जाणारी धाव पूर्णपणे रोखावी. मनाला सर्व दिशांतून मागे फिरवून अंतर्मुख करावे आणि आत्मस्वरूपाच्या शांत डोहात खिळवून ठेवावे. अंतःकरणातील सर्व वासनांचा मळ समूळ धुऊन काढून परिपूर्ण ‘आत्मशुद्धी‘ प्राप्त करण्यासाठीच या पवित्र ध्यानयोगाचे नित्य आचरण करावे.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या अत्यंत विचलित, ताणतणाव आणि मानसिक अस्वस्थतेने भरलेल्या काळात हा श्लोक ‘माइंडफुलनेस‘ आणि ‘चित्तशुद्धी‘चा उत्कृष्ट मार्ग दाखवतो:

·        मनाची एकाग्रता वाढवणे (Deep Focus – एकाग्रं मनः): अभ्यास, व्यवसाय किंवा कामाला सुरुवात करण्यापूर्वी ५-१० मिनिटे शांत बसून मनातील सर्व अनावश्यक विचार बाजूला सारल्यास एकाग्रता व उत्पादकता प्रचंड वाढते.

·        इंद्रियांच्या अतिरेकी उत्तेजनाला आवर (Screen/Sensory Discipline): डोळे, कान यांच्याद्वारे सतत मेंदूत जाणारा कचरा (Reels, News, Gossip) थांबवणे (यतचित्तेन्द्रियक्रिय), ज्यामुळे मन हलके राहते.

·        ध्यानाचा खरा हेतू – मानसिक स्वच्छता (Mental Detox – आत्मविशुद्धये): ध्यान हे दिखाव्यासाठी किंवा मानसिक ताकदीच्या प्रदर्शनासाठी नव्हे, तर मनातील जळफळाट, ईर्ष्या आणि नकारात्मक विचार स्वच्छ करून आंतरिक प्रसन्नता मिळवण्यासाठी आहे.

८. निष्कर्ष