श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ४७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
शेहेचाळिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सर्व तपस्वी, शास्त्रज्ञानी आणि कर्मकांडी
लोकांपेक्षा ‘ध्यानयोगी‘ श्रेष्ठ
असल्याचे सांगून अर्जुनाला योगी होण्याचा आदेश दिला. आता या सत्तेचाळिसाव्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण या संपूर्ण सहाव्या (आत्मसंयम) अध्यायाचा ‘परमोच्च महा-निष्कर्ष (Grand Finale)’ मांडतात. योग्यांमध्येही अनेक प्रकार आहेत; परंतु या
सर्व योग्यांमध्ये सर्वांत
श्रेष्ठ योगी कोण?
याचे उत्तर देताना भगवान सांगतात की, केवळ
ध्यानाची बैठक न मारता जो साधक अत्यंत श्रद्धेने आणि प्रेमाने आपले अंतःकरण
साक्षात ईश्वराशी जोडतो, तो ‘भक्तियुक्त
योगी‘च सर्व योग्यांचा मुकुटमणी ठरतो. हा श्लोक ध्यानयोगाची
सांगता करून पुढील भक्तीमार्गाचा (अध्याय ७ ते १२) अत्यंत सुंदर पाया रचतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
योगिनामपि
सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते
यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७ ॥
संधी विग्रह
योगिनाम् अपि
सर्वेषाम् मद्-गतेन अन्तः-आत्मना ।
श्रद्धावान्
भजते यः माम् सः मे युक्त-तमः मतः ॥ ४७ ॥
३. शब्दार्थ
·
योगिनाम् = योग्यांमध्ये
·
अपि = सुद्धा
·
सर्वेषाम् = सर्व प्रकारच्या
·
मद्-गतेन = माझ्या (परमात्म्याच्या)
ठिकाणी पूर्णपणे विलीन झालेल्या / स्थिर झालेल्या
·
अन्तः-आत्मना = अंतःकरणाने (मनाने)
·
श्रद्धावान् = अत्यंत श्रद्धेने युक्त
होऊन / नितांत प्रेमाने
·
भजते = भक्ती करतो / अखंड सेवा व स्मरण करतो
·
यः = जो (साधक)
·
माम् = माझी (साक्षात भगवंताची)
·
सः = तो (भक्तियुक्त योगी)
·
मे = माझ्या मते
·
युक्त-तमः = सर्वांत श्रेष्ठ / परम
युक्त (माझ्याशी सर्वाधिक एकरूप झालेला)
·
मतः = मानला गेला आहे / निश्चित आहे
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “आणि सर्व प्रकारच्या
योग्यांमध्येसुद्धा (योगिनामपि सर्वेषां),
जो साधक स्वतःचे अंतःकरण
पूर्णपणे माझ्या ठिकाणी विलीन करून (मद्गतेनान्तरात्मना)
आणि अत्यंत श्रद्धेने युक्त
होऊन माझी भक्ती करतो (श्रद्धावान्भजते यो मां);
तो योगी माझ्या मते सर्वांत
श्रेष्ठ (परम युक्ततम) मानला गेला आहे (स मे युक्ततमो मतः).”
या
श्लोकात ध्यान आणि भक्तीच्या सर्वोच्च संगमाचे तीन पैलू उलगडले आहेत:
1.
मद्गतेनान्तरात्मना (Complete Inner Absorption): नुसते डोळे मिटून शून्यावर
किंवा श्वासावर लक्ष केंद्रित करण्यापेक्षा, स्वतःच्या
अंतःकरणात साक्षात परमात्म्याचे सगुण-निर्गुण रूप साठवून त्यात पूर्णपणे विलीन
होणे.
2.
श्रद्धावान् भजते (Devotion fueled by Faith): योगाच्या शिस्तीला (Discipline)
जेव्हा नितांत प्रेमाची आणि श्रद्धेची (Love & Faith) जोड मिळते, तेव्हाच ती साधना शुष्क न राहता रसाळ
भक्तीत रूपांतरित होते.
3.
युक्ततमः (The Supreme Yogi): तपस्वी, ज्ञानी आणि साधक हे ‘युक्त‘ असू
शकतात; परंतु प्रेमाने भगवंताला शरण गेलेला योगी हा ‘युक्त-तम‘ (Superlative Degree – सर्वश्रेष्ठ) ठरतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, रुद्र, आदित्य इत्यादी अनेक देवतांवर ध्यान करणारे अनेक योगी आहेत; परंतु त्या सर्वांमध्ये जो वासुदेवावर (परब्रह्मावर) आपले चित्त एकाग्र
करून अत्यंत श्रद्धेने त्याची उपासना करतो, तो सर्वांत
श्रेष्ठ आहे. ज्ञान आणि वैराग्यासह असणारी ईश्वराची अनन्य भक्ती हीच सर्व योगांची
परिसीमा आहे, असा भगवंतांचा अंतिम अभिप्राय (मतः) आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, येथे भगवान श्रीकृष्णांनी हे
सिद्ध केले आहे की आत्मदर्शन हा अंतिम टप्पा नसून, आत्म्याला
भगवंताचा अंश मानून त्या परमेश्वराची अत्यंत प्रीतीने भक्ती करणे हाच सर्वोच्च योग
आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील भक्तियुक्त योग्याच्या श्रेष्ठत्वाचे वर्णन करताना
अत्यंत भावपूर्ण व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
तया
योगियांमाजीं मुकुटमणी। जो अंतरीं मजसीं जडला जाणोनि। जयाचिये श्रद्धेची खाणी। वोसंडली प्रेमें॥ तो देहें तरी असे जगांत। परि अंतरात्म्यासी
जाहला मद्गत। तयाचिया
भजनाचा प्रांत। मीचि जाहला साचें॥ अगा तो केवळ योगी नुरे। तो साक्षात माझें
स्वरूपचि पुरे। मी
तो जाहलों हें खरे। युक्ततमो ऐसा॥ म्हणोनि भक्तीविण योगु। तो जाण केवळ कोरडा
जागु। श्रद्धेचा
जेथें अनुरागु। तोचि श्रेष्ठ बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
अर्जुना, सर्व योग्यांमध्ये तो माझा भक्त मुकुटमणी आहे,
ज्याचे अंतःकरण पूर्णपणे माझ्याशी एकरूप झाले आहे. ज्याच्या
श्रद्धेची खाण माझ्या प्रेमाने ओसंडून वाहत आहे; तो बाह्यतः जगात वावरताना दिसला
तरी अंतरंगाने तो पूर्णपणे माझ्यामध्येच (मद्गत) सामावला आहे. तो नुसता योगी उरत
नाही, तर तो साक्षात माझेच स्वरूप बनतो. भक्तीशिवाय
केलेला योग हा केवळ कोरडा आणि रुक्ष असतो; परंतु जिथे श्रद्धेचा आणि प्रेमाचा
अथांग सागर भरलेला आहे, तोच साधक त्रिभुवनात सर्वश्रेष्ठ (युक्ततम) ठरतो.“
७.
व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
धकाधकीच्या आणि केवळ ‘तंत्रावर‘ (Technique) अवलंबून असणाऱ्या जगासाठी हा
श्लोक ‘हृदय आणि बुद्धीच्या संगमाचे‘ (Heart &
Head Integration) सर्वोच्च सूत्र देतो:
·
ज्ञानाला प्रेमाची जोड (Love makes it Perfect): तुम्ही कामात कितीही तज्ज्ञ,
शिस्तबद्ध किंवा कुशल (योगी) असा; जोपर्यंत
तुमच्या कामात लोकांबद्दल, ध्येयाबद्दल किंवा परमेश्वराबद्दल
निस्सीम प्रेम आणि श्रद्धा (श्रद्धावान्) नाही, तोपर्यंत
तुम्हाला सर्वोच्च समाधान (युक्ततम स्थिती) मिळू शकत नाही.
·
कोरडेपणा टाळणे: केवळ स्वतःच्या फायद्यासाठी किंवा
शांततेसाठी केलेले ध्यान आपल्याला कोरडे बनवू शकते. परंतु जेव्हा त्यात कृतज्ञतेचा
आणि शरणागतीचा भाव मिसळतो, तेव्हा जगणे संगीतमय होते.
·
श्रद्धेची ताकद (Power of Faith): श्रद्धा ही आंधळी नसते,
तर ती एकाग्र मनाची सर्वोच्च ताकद असते जी अशक्याला शक्य करते.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या सत्तेचाळिसाव्या श्लोकासह श्रीमद् भगवद् गीतेचा ‘आत्मसंयम योग‘ (किंवा ध्यानयोग) नावाचा सहावा अध्याय अत्यंत गोड आणि भक्तीमय वळणावर
संपन्न होतो.
येथे पहिल्या सहा अध्यायांचा (कर्म आणि ज्ञान
योगाचा) टप्पा पूर्ण झाला आहे. अर्जुनाला ‘तू योगी बन‘ असा आदेश देऊन आणि ‘भक्तियुक्त योगीच सर्वश्रेष्ठ आहे‘ हे सांगून, आता
भगवान श्रीकृष्ण गीतेच्या अत्यंत रसाळ, दिव्य आणि अद्भुत अशा
‘भक्ती व
विज्ञान योगाच्या‘ (अध्याय ७ ते १२) महासागरात प्रवेश करणार आहेत. सातव्या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकातच
भगवान— ‘माझ्या
ठिकाणी मन आसक्त करून आणि माझा आश्रय घेऊन योगसाधना केल्यास, तू मला संशयाविना पूर्णपणे कसा जाणशील (मय्यासक्तमनाः
पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः)‘— याचे
दिव्य रहस्य सांगण्यास सुरुवात करतील! येथे श्रीमद् भगवद् गीतेचा सहावा अध्याय संपूर्ण झाला.