श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या
अध्यायातील ७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील सहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
स्पष्ट केले की, ज्याने
स्वतःचे मन विवेकाने जिंकले आहे त्याचे मन हेच त्याचा खरा मित्र बनते. आता या
सातव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशा मन जिंकलेल्या (जितात्मा) आणि सर्व
विकारांपासून शांत झालेल्या (प्रशांत) महात्म्याच्या आंतरिक समाधीस्थितीचे आणि अढळ
समभावाचे दर्शन घडवतात. थंडी-ऊन (शीतोष्ण), सुख-दुःख आणि
मान-अपमान या सर्व ऐहिक द्वंद्वांमध्ये ज्याचे चित्त किंचितही विचलित होत नाही,
असा साधक साक्षात परमात्म्याशी अखंड कसा जोडलेला असतो (परमात्मा
समाहितः), याचे अत्यंत तेजस्वी निरूपण भगवान येथे अर्जुनाला
सांगतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
जितात्मनः
प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु
तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥
संधी विग्रह
जित-आत्मनः
प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीत-उष्ण-सुख-दुःखेषु
तथा मान-अपमानयोः ॥ ७ ॥
३. शब्दार्थ
·
जित-आत्मनः = ज्याने देह, मन आणि इंद्रियांना पूर्णपणे जिंकले आहे अशा (जितात्म पुरुषाच्या)
·
प्रशान्तस्य = ज्याचे अंतःकरण
राग-द्वेषादी विकारांपासून पूर्ण शांत झाले आहे अशा (प्रशांत पुरुषाच्या)
·
परमात्मा = साक्षात परब्रह्म परमात्मा
·
समाहितः = अखंड स्थित असतो /
साक्षात्काराने अंतर्यामी प्रकट होतो / पूर्णपणे एकाग्र व लीन असतो
·
शीत-उष्ण = थंडी आणि उष्णता (ताप)
यामध्ये
·
सुख-दुःखेषु = सुख आणि दुःख यामध्ये
·
तथा = तसेच
·
मान-अपमानयोः = आदर (सन्मान) आणि अनादर
(अपमान) या दोन्ही प्रसंगांत
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, “ज्याने आपले मन व
इंद्रिये पूर्ण जिंकून घेतली आहेत (जितात्मनः), आणि ज्याचे
अंतःकरण सर्व विकारांतून मुक्त होऊन पूर्ण शांत झाले आहे (प्रशान्तस्य);
अशा पुरुषाच्या अंतर्यामी थंडी आणि ऊन, सुख
आणि दुःख, तसेच मान आणि अपमान (शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा
मानापमानयोः) या सर्व द्वंद्वांमध्ये साक्षात परमात्मा अखंड लीन (समाहित) असतो.”
या श्लोकात ब्रह्मनिष्ठ योग्याच्या आंतरिक
स्थिरतेची तीन महत्त्वाची सूत्रे सांगितली आहेत:
1.
द्वंद्वातीत अवस्था: जगात तीन प्रकारची द्वंद्वे माणसाला
विचलित करतात—
o शारीरिक द्वंद्व:
शीत आणि उष्ण (थंडी-ऊन).
o मानसिक द्वंद्व:
सुख आणि दुःख.
o सामाजिक/बौद्धिक द्वंद्व: मान आणि अपमान. जितात्मा पुरुष या तिन्ही द्वंद्वांना प्रकृतीचा
खेळ मानून स्वतः अचल राहतो.
2.
प्रशांत अंतःकरण: वासना, आसक्ती आणि भीती संपल्यामुळे
ज्याचे चित्त शांत डोहासारखे निर्मळ झालेले असते.
3.
परमात्मा समाहितः: ज्याप्रमाणे शांत पाण्यात आकाशाचे
प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, तसेच पूर्ण शांत झालेल्या अंतःकरणात साक्षात परमात्मा नित्य
साक्षात्काराने प्रकट राहतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ज्याने स्वतःचा
देह-इंद्रिय-संघ जिंकला आहे आणि जो संन्यासाने सर्व विकारांपासून शांत झाला आहे,
त्याचा परमात्मा हा कल्पित न राहता स्वतःचाच प्रत्यगात्मा म्हणून
नित्य समाहित (प्रत्यक्ष अनुभूतीस आलेला) असतो. शीतोष्ण, सुख-दुःख
आणि मानापमानात त्याचा आत्मभाव कधीही खंडित होत नाही.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्म्याचे स्वरूप
प्रकृतीच्या गुणांपेक्षा वेगळे आहे हे जाणल्यामुळे, साधक
बाह्य अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थितीने डगमगत नाही आणि त्याचे मन अखंड भगवंताच्या
चिंतनात तन्मय राहते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील
महात्म्याच्या अथांग शांततेचे वर्णन करताना अत्यंत गोड ओव्यांमध्ये मांडतात:
जयानें मन आपुलें जिंकिलें।
इंद्रियांतें पाठीसीं घातलें। तयासी
परमात्मतत्त्व फावलें। अंतरामाजीं॥ शीत अथवा उष्ण पडे। सुख-दुःखाचे लोंढे वोढवे।
परि जयाचें मन न मोडे। तिळभरी
साच॥ जयातें
मानिलिया हर्षु नाहीं। अपमानिलिया विषादु काहीं। जैसें आकाश न लिंपे पाहीं। मेघांचेनि मळें॥
तो प्रशांत योगी साचा। केवळ
मूर्तिमंत ठेवा सुखाचा। परमात्मा
तयाच्या चित्ताचा। नित्य संगी॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, ज्याने
आपले मन जिंकले आहे आणि इंद्रियांना पूर्ण स्वाधीन केले आहे, त्याला अंतर्यामी परमात्मतत्त्वाची सहज प्राप्ती होते. अंगावर कडक ऊन पडो
वा कडाक्याची थंडी वाजो, सुखाचे अथवा दुःखाचे प्रचंड लोंढे
येवोत; ज्याचे मन त्यामध्ये किंचितही डगमगत नाही; लोकांच्या आदराने ज्याला गर्वाचा हर्ष होत नाही आणि अपमानाने ज्याच्या
मनात विषाद निर्माण होत नाही— ज्याप्रमाणे आकाशाला काळ्या
ढगांचा मळ लागत नाही, तसेच तो प्रशांत योगी या सर्व
द्वंद्वांमध्ये निर्लेप राहतो आणि साक्षात परमात्मा त्याच्या चित्तात अखंड वास
करतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या जीवनात मानसिक स्थैर्य, भावनिक संतुलन आणि खऱ्या
समाधानासाठी हा श्लोक सर्वोच्च ‘जीवनशैली मंत्र‘
(Resilience Code) देतो:
·
मानापमानात समतोल (Transcending Praise and Criticism): कोणी स्तुती केली म्हणून हुरळून न जाणे आणि कोणी निंदा
किंवा अपमान केला तरी खचून न जाणे; हा समभाव बाळगल्यास माणूस कधीही नैराश्याला
बळी पडत नाही.
·
परिस्थितीशी जुळवून घेणे (Adaptability – शीतोष्ण
समत्व):
हवामान, आर्थिक
चढ-उतार किंवा कौटुंबिक अडचणी यांमध्ये तक्रार न करता शांत राहून मार्ग काढण्याची
क्षमता विकसित करणे.
·
आंतरिक शांतता हीच परमात्म्याची भेट: देव मंदिरापेक्षा अशा माणसाच्या
हृदयात प्रत्यक्ष वास करतो, ज्याचे मन शांत, स्थिर आणि पूर्वग्रहरहित असते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या सातव्या श्लोकात
भगवान श्रीकृष्णांनी द्वंद्वातीत झालेल्या जितात्म पुरुषाची परमात्म्याशी असलेली
अखंड एकरूपता स्पष्ट केली आहे. आता असा योगी ज्ञानाने आणि विज्ञानाने तृप्त होऊन, इंद्रियांना जिंकून मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने या सर्वांकडे
एकाच समदृष्टीने कसा पाहतो (समलोष्टाश्मकाञ्चनः) आणि त्याला खरा ‘युक्त‘ (सिद्ध
योगी) का म्हटले जाते? याचे अत्यंत अलौकिक व विलोभनीय रूप
भगवान पुढील आठव्या श्लोकात ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः‘ या शब्दांत
सांगणार आहेत.