अध्याय ६ वा – श्लोक – २ रा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ६ व्या अध्यायातील २ ऱ्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील पहिल्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, कर्माच्या फळाचा आश्रय न घेता केवळ कर्तव्य म्हणून कर्म करणाराच खरा संन्यासी आणि खरा योगी आहे. आता या दुसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण संन्यास (ज्ञानसंन्यास) आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांचे मूलभूत ऐक्य अधिक दृढ करतात. संन्यास आणि योग हे वरवर भिन्न वाटत असले तरी ते तत्त्वतः एकच कसे आहेत, आणि जोपर्यंत मनुष्य अंतःकरणातील संकल्पांचा (फलाशेने युक्त अशा वासनांचा/कामनांचा) त्याग करत नाही, तोपर्यंत तो कोणत्याही मार्गाने खरा योगी कसा बनू शकत नाही, याचे अत्यंत मार्मिक रहस्य भगवान येथे अर्जुनाला सांगतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।

न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ २ ॥

संधी विग्रह

यम् संन्यासम् इति प्राहुः योगम् तम् विद्धि पाण्डव ।

न हि अ-संन्यस्त-सङ्कल्पः योगी भवति कश्चन ॥ २ ॥

३. शब्दार्थ

·        यम् = ज्याला

·        संन्यासम् = संन्यास (सर्व कर्मांचा फलासहित त्याग)

·        इति = असे

·        प्राहुः = (वेदांतशास्त्र व ज्ञानी पुरुष) म्हणतात

·        योगम् = (निष्काम कर्म-) योग

·        तम् = तोच (तो संन्यासच)

·        विद्धि = समज / जाण

·        पाण्डव = हे पांडवा (पांडुपुत्र अर्जुना)!

·        न = नाही

·        हि = कारण / निश्चितपणे

·        अ-संन्यस्त-सङ्कल्पः = संकल्पांचा (कामना/फलाशा यांचा) त्याग न केलेला मनुष्य

·        योगी = खरा योगी

·        भवति = होतो / बनतो

·        कश्चन = कोणीही (कोणताही साधक)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पांडवा (अर्जुना)! ज्याला वेदांतशास्त्र व ज्ञानी महात्मे ‘संन्यास‘ असे म्हणतात, तोच मुळात निष्काम कर्मयोग आहे असे तू जाण (यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि). कारण जोपर्यंत कोणीही आपल्या अंतःकरणातील संकल्पांचा (फळाच्या वासनेचा) त्याग करत नाही (न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो), तोपर्यंत तो कदापि योगी होऊ शकत नाही.”

या श्लोकात संन्यास आणि योगाचे अभेदत्व दोन मूलभूत तत्त्वांवर सिद्ध केले आहे:

1.      संन्यास आणि योगाचे एकात्म रूप: संन्यासात ज्ञानाच्या बळावर कर्मांच्या कर्तेपणाचा व फलाशेचा त्याग असतो, तर कर्मयोगात कर्मांचे आचरण करत असतानाच फलाशा व अहंकाराचा त्याग असतो. दोघांचे अंतरंग ‘त्याग‘ हेच असल्याने दोन्ही मार्ग एकाच मुक्कामावर पोहोचवणारे आहेत.

2.      ‘संकल्प‘ शब्दाचे गूढ: संकल्प म्हणजे “मी हे कर्म करीन आणि त्यातून मला हे विशिष्ट फळ मिळून मी सुखी होईन” अशी कल्पनेची व इच्छेची उभारणी. हा संकल्पच सर्व वासनांचे मूळ आहे. हा संकल्प सोडल्याशिवाय चित्त कधीही शांत व एकाग्र होऊ शकत नाही; म्हणूनच संकल्पाचा त्याग हीच योगाची पहिली पायरी आहे.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, कर्मयोगाची स्तुती करण्यासाठी येथे संन्यास आणि योग यांना एक म्हटले आहे. जो कर्मयोगी कर्माच्या फळाची इच्छा (संकल्प) त्यागून भगवदर्पण बुद्धीने कर्म करतो, तो संकल्पांचा संन्यास करत असल्यामुळे त्याला ‘संन्यासी‘ म्हटले जाते. कर्माची आसक्ती आणि फलाशा सोडल्याशिवाय चित्तशुद्धी होत नाही आणि चित्तशुद्धीविना ध्यानयोग सिद्ध होत नाही.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, प्रकृती आणि तिच्या गुणांपासून आत्म्याला वेगळे जाणणे हाच संन्यास आहे. जेव्हा कर्मयोगी ‘हे शरीर व कर्माची फळे माझी नाहीत‘ असा संकल्प करतो, तेव्हा त्याचा कर्मयोग हाच संन्यासाचे स्वरूप धारण करतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या संन्यास आणि योगाच्या एकात्मतेचे वर्णन करताना अत्यंत मधुर व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

जयातें संन्यास ऐसें बोलती। तोचि योगु जाणें सुमती। नामें वेगळालीं दिसती। परि वस्तु एकचि॥ जैसें एकचि पाणी दोन पात्रीं। अथवा एकाचि वस्त्रा दोन नांवें धात्रीं। तैसें योग आणि संन्यासा अंतरीं। भेद नुरे॥ जो संकल्पाचा त्याग न करी। फळाशेची आस अंतरीं धरी। तो योगी नव्हे संसारीं। सर्वथा जाणें॥ म्हणौनि संकल्प सांडिल्यावीण। न घडे योगाचें साधन। हे अर्जुना साच खूण। जाण पां तू॥

माउली म्हणतात— “हे सुजाण अर्जुना, ज्याला संन्यास असे म्हणतात, तोच मुळात योग आहे हे तू ओळख. ही दोन्ही नावे वरवर वेगळी दिसत असली तरी त्यांचे तत्त्व एकच आहे. ज्याप्रमाणे एकाच पाण्याचे दोन वेगवेगळ्या पात्रात ठेवले तरी पाणी एकच असते, किंवा एकाच वस्त्राला दोन नावे दिली तरी मूळ वस्त्र एकच असते; तसेच संन्यास आणि योग यांच्यामध्ये अंतर्यामी कोणताही भेद नाही. जो संकल्पांचा त्याग करत नाही आणि मनात फळाची आस धरून ठेवतो, तो जगात कधीही खरा योगी होऊ शकत नाही. म्हणूनच मनातील संकल्पांचा त्याग केल्याशिवाय योगाचे मूळ रहस्य कधीही साध्य होत नाही.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात मानसिक एकाग्रता, कामातील परिणामकारकता आणि शांततेसाठी हा श्लोक अत्यंत मोलाची दृष्टी देतो:

·        ओव्हरथिंकिंग आणि कल्पनाविलासावर ताबा (Ending Overthinking – असंन्यस्तसङ्कल्प): आपले मन कामात कमी आणि भविष्यातील दिवास्वप्ने किंवा कल्पित फळांमध्ये (संकल्प) जास्त अडकलेले असते. या अनावश्यक विचारांचा त्याग केल्यास कामावर लक्ष केंद्रित (Deep Focus) होते.

·        कामाच्या प्रक्रियेवर प्रेम (Focus on Process): यशाच्या किंवा अपयशाच्या कल्पनेने हुरळून किंवा घाबरून न जाता, आजच्या क्षणात आपले सर्वोत्तम देणे हीच खरी योगाची स्थिती आहे.

·        आंतरिक त्याग हाच खरा मार्ग: केवळ नोकरी, घर किंवा कपडे बदलल्याने माणूस शांत होत नाही; तर मनातील स्वार्थी अपेक्षा आणि संकल्पांचा त्याग केल्यासच खरी मानसिक शांती मिळते.

८. निष्कर्ष