अध्याय ३ रा – श्लोक – ३ रा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३ ऱ्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (२ ऱ्या) श्लोकात अर्जुनाने श्रीकृष्णांकडे हक्काने मागणी केली की, “ज्ञान आणि कर्म यातील गोंधळ दूर करून माझ्या कल्याणाचा एकच निश्चित मार्ग मला सांग.” अर्जुनाचा हा प्रामाणिक गोंधळ पाहून भगवान श्रीकृष्ण अत्यंत शांतपणे आणि प्रेमाने त्याला उत्तर देण्यास सुरुवात करत आहेत. या जगात एकाच मापाचा शर्ट सर्वांना बसत नाही, त्याचप्रमाणे सर्वांसाठी एकच मार्ग असू शकत नाही. माणसाच्या मूळ प्रकृतीनुसार आणि पात्रतेनुसार अनादी काळापासून कोणते दोन मुख्य मार्ग अस्तित्वात आहेत, याचे स्पष्टीकरण श्रीकृष्ण या ३ ऱ्या श्लोकात देत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

श्रीभगवानुवाच ।

लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।

ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥

संधी विग्रह

श्रीभगवान् उवाच ।

लोके अस्मिन् द्वि-विधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मया अनघ ।

ज्ञान-योगेन सांख्यानाम् कर्म-योगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥

३. शब्दार्थ

• श्रीभगवान् उवाच = भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले
• लोके अस्मिन् = या लोकात / या जगात (मनुष्यांसाठी)
• द्वि-विधा = दोन प्रकारची
• निष्ठा = जीवननिष्ठा / साधना / जगण्याची पद्धत
• पुरा = पूर्वी (सृष्टीच्या आरंभी)
• प्रोक्ता = सांगितली गेली आहे
• मया = माझ्याकडून (मीच)
• अनघ = हे निष्पाप (अर्जुना)
• ज्ञान-योगेन = ज्ञानमार्गाने (ज्ञानाच्या साधनेने)
• सांख्यानाम् = सांख्ययोग्यांसाठी (चिंतनशील लोकांसाठी / संन्याशांसाठी)
• कर्म-योगेन = कर्ममार्गाने (निष्काम कर्माने)
• योगिनाम् = कर्मयोग्यांसाठी (कार्यशील लोकांसाठी)

४. एकसूत्री विश्लेषण

श्रीभगवान म्हणाले: “हे निष्पाप अर्जुना, या जगात (मनुष्यांसाठी) दोन प्रकारच्या निष्ठा (साधनामार्ग) मी पूर्वीच सांगितल्या आहेत. चिंतनशील (ज्ञानमार्गी) लोकांसाठी ‘ज्ञानयोग‘ आणि कार्यशील लोकांसाठी ‘कर्मयोग‘.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना अर्जुनाचा मूळ गोंधळ दूर करतात. आचार्यांच्या मते, ज्ञान आणि कर्म हे दोन परस्परविरोधी मार्ग नसून, ते दोन वेगवेगळ्या ‘अधिकार्यांसाठी‘ (पात्रतेनुसार) बनवले आहेत. ज्यांचे अंतःकरण आधीच पूर्ण शुद्ध झाले आहे आणि ज्यांना बाह्य जगात रस उरला नाही, त्यांच्यासाठी ‘ज्ञानयोग‘ (संन्यास) आहे. पण ज्यांच्या मनात अजूनही अनेक इच्छा आणि चंचलता आहे, त्यांच्यासाठी अंतःकरण शुद्धीचा मार्ग म्हणून ‘कर्मयोग‘ सांगितला आहे. हे दोन्ही मार्ग एकाच वेळी एकाच माणसाने करणे शक्य नसते, आणि म्हणूनच अर्जुनाला जो विरोधाभास वाटत होता, तो येथे दूर होतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या दोन मार्गांचे अत्यंत सुंदर आणि सोपे उदाहरण दिले आहे. माऊली म्हणतात की, झाडावर लागलेले फळ मिळवण्याचे दोन मार्ग असतात. पाखराला उडता येते, त्यामुळे ते थेट उडून फळापर्यंत पोहोचते — हा ‘ज्ञानयोग‘ (जो थेट ध्येयाला गवसणी घालतो). पण मुंगीला उडता येत नाही, तिला हळूहळू झाडाच्या बुंध्यावरून चढून जावे लागते, पण शेवटी ती देखील फळापर्यंत पोहोचते — हा ‘कर्मयोग‘. दोघांचेही ध्येय (मोक्ष/शांती) एकच आहे, फक्त ज्याची जशी प्रकृती आणि क्षमता, तसा त्याने मार्ग निवडायचा असतो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• दोन प्रवृत्ती (Thinkers vs. Doers): जगात मुळात दोन प्रकारची माणसे असतात. काही ‘चिंतनशील‘ (Introverts/Analysts) असतात, ज्यांना विचार करणे, संशोधन करणे आणि एकांतात राहणे आवडते (सांख्य). दुसरे ‘कार्यशील‘ (Extroverts/Executors) असतात, ज्यांना सतत काम करणे, लोकात राहणे आणि कृती करणे आवडते (योगी). गीतेने या दोन्ही प्रकृतींचा सन्मान केला आहे.
• ‘अनघ‘ हा शब्द (The Power of Purity): श्रीकृष्ण अर्जुनाला ‘अनघ‘ (ज्याच्यात कोणतेही पाप किंवा कपट नाही असा) म्हणतात. तुम्ही ज्ञानयोग निवडा किंवा कर्मयोग, पहिली अट ही आहे की तुमचे मन ‘निष्पाप‘ असले पाहिजे. हेतू शुद्ध नसेल तर दोन्ही मार्ग व्यर्थ आहेत.
• एकमेकांना पूरक (Complementary, Not Contradictory): हे दोन मार्ग एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. कर्मयोगाने मन शांत आणि शुद्ध होते, आणि त्या शुद्ध झालेल्या मनातच ज्ञानयोगाचा प्रकाश पडू शकतो.

८. निष्कर्ष

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला स्पष्ट केले की, ज्ञान आणि कर्म हे एकमेकांचे शत्रू नसून, ते मानवी प्रकृतीनुसार आखून दिलेले दोन स्वतंत्र पण एकाच ध्येयाकडे जाणारे महामार्ग (Highways) आहेत. त्यामुळे अर्जुनाने यात गोंधळून न जाता आपल्या प्रकृतीनुसार कर्माचा मार्ग स्वीकारणे गरजेचे आहे.

९. पुढील वाटचाल