अध्याय ३ रा – श्लोक – २० वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील २० व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (१९ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सिद्धांत सांगितला की, अनासक्त होऊन निरंतर कर्म करणारा माणूस मोक्षाला प्राप्त होतो. आता यावर अर्जुनाच्या (किंवा कोणत्याही साधकाच्या) मनात साहजिकच शंका येऊ शकते की, “केवळ कर्म करत राहून कोणी मोक्षाला गेल्याचा इतिहासात काही पुरावा आहे का? खरोखर कोणी असे निष्काम कर्म करून परमपद मिळवले आहे का?” या अत्यंत रास्त शंकेचे निरसन भगवान श्रीकृष्ण या २० व्या श्लोकात करत आहेत. येथे ते इतिहासातील ‘राजा जनक‘ यांचे अत्यंत प्रसिद्ध उदाहरण देतात. या सोबतच श्रीकृष्ण या श्लोकात एका अत्यंत क्रांतीकारी आणि महत्त्वाच्या संकल्पनेला जन्म देतात, ती म्हणजे ‘लोकसंग्रह‘ (समाजाचे कल्याण आणि मार्गदर्शन). स्वतःचा कोणताही स्वार्थ नसतानाही केवळ समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी ज्ञानी माणसाने कर्म कसे करत राहावे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।

लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥

संधी विग्रह

कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः जनक-आदयः ।

लोक-संग्रहम् एव अपि सम्पश्यन् कर्तुम् अर्हसि ॥ २० ॥

३. शब्दार्थ

• कर्मणा एव = कर्मानेच (निष्काम कर्माद्वारेच)
• हि = खरोखरच / निश्चितपणे
• संसिद्धिम् = परम सिद्धीला (मोक्षाला / पूर्णत्वाला)
• आस्थिताः = प्राप्त झाले
• जनक-आदयः = राजा जनक आणि इतर (ज्ञानी महापुरुष)
• लोक-संग्रहम् = लोकसंग्रह (लोकांचे कल्याण / समाजाला योग्य दिशा दाखवणे)
• एव = च (केवळ)
• अपि = सुद्धा / या दृष्टीने
• सम्पश्यन् = पाहता / लक्षात घेता / उद्देश ठेवून
• कर्तुम् = कर्म करणे
• अर्हसि = तू योग्य आहेस / तुला उचित आहे

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “राजा जनक आणि इतर अनेक महापुरुषांनी केवळ निष्काम कर्माद्वारेच परमसिद्धी (मोक्ष) प्राप्त केली आहे. त्यामुळे, ‘लोकसंग्रहाच्या‘ (समाजाला योग्य दिशा दाखवून त्यांना सन्मार्गावर ठेवण्याच्या) उद्देशाने सुद्धा तू कर्म करणेच उचित आहे.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात दोन महत्त्वाचे मुद्दे स्पष्ट करतात. पहिले म्हणजे, प्राचीन काळी राजा जनक, अश्वपती अशा अनेक क्षत्रियांनी कर्म न सोडता, केवळ निष्काम कर्मातूनच ज्ञान आणि सिद्धी मिळवली. दुसरा मुद्दा ‘लोकसंग्रह‘ हा आहे. आचार्य समजावतात की, समजा एखादा माणूस आधीच ज्ञानी झाला असेल आणि त्याला स्वतःसाठी कर्माची गरज नसेल, तरीही त्याने अज्ञानी लोकांचे (जे त्याला आपला आदर्श मानतात) मार्गदर्शन करण्यासाठी कर्म केले पाहिजे. जर ज्ञानी माणसाने कर्म सोडून दिले, तर अज्ञानी लोक त्याची नक्कल करून आळशी बनतील आणि समाजाचा नाश होईल.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी यावर अत्यंत सुंदर भाष्य केले आहे. माऊली म्हणतात की, राजा जनक हा पूर्णपणे ‘विदेही‘ (देहाची आसक्ती नसलेला) होता, तरीही तो अत्यंत कुशलतेने राज्यकारभार करत होता. त्याने राज्य सोडले नाही, तर राज्यातील आसक्ती सोडली. लोकसंग्रहाचे महत्त्व सांगताना माऊली एक अत्यंत समर्पक दृष्टांत देतात: “मार्गें आंधळेयाची सत्राणें । पुढां देखणेयाही चालावें सायासे ॥” (म्हणजेच, जर अंध माणसांना रस्ता दाखवायचा असेल, तर डोळस माणसानेही त्यांच्या पुढे त्याच रस्त्यावरून अत्यंत काळजीपूर्वक चालले पाहिजे). ज्ञानी माणसाने सामान्य लोकांसाठी एक आदर्श घालून देण्यासाठी कर्म करत राहणे, हेच माऊलींना अभिप्रेत आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• ऐतिहासिक पुरावा (Role Models): माणसाला नुसते तत्त्वज्ञान सांगून समजत नाही, त्याला समोर उदाहरण लागते (Case Study). श्रीकृष्णांनी जनकाचे उदाहरण देऊन दाखवून दिले की, अध्यात्म आणि संसार (किंवा राजकारण) या दोन वेगळ्या गोष्टी नाहीत. राजसिंहासनावर बसूनही माणूस १००% आध्यात्मिक असू शकतो, हे जनकाने सिद्ध केले.
• लोकसंग्रह (Social Leadership): ‘लोकसंग्रह‘ हा गीतेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा शब्द आहे. याचा अर्थ लोकांना एकत्र आणणे आणि त्यांना योग्य मार्गावर ठेवणे (Social Responsibility). समाजात जे लोक पुढारी, अधिकारी, शिक्षक किंवा पालक असतात, त्यांच्यावर समाजाचे लक्ष असते. त्यांनी जर काम टाळले, तर संपूर्ण समाज भरकटतो.
• अहंकाराला फाटा (No Excuses): अनेक लोक म्हणतात, “मी आता खूप आध्यात्मिक झालो आहे, मला या संसारातील कर्मांची काय गरज?” श्रीकृष्णांनी अशा लोकांचा भ्रम दूर केला आहे. जर जनक राजा राज्यासारखा मोठा गाडा हाकून मुक्त राहू शकतो, तर आपण आपली छोटी-मोठी कौटुंबिक किंवा व्यावसायिक कर्तव्ये टाळून संन्यास घेण्याची भाषा करणे, हा केवळ आळस आणि अहंकार आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी दोन गोष्टी सिद्ध केल्या: एक म्हणजे निष्काम कर्मातून मुक्ती नक्की मिळते (जनकाचा पुरावा), आणि दुसरे म्हणजे, जरी तुम्ही मुक्ती मिळवली असली, तरीही समाजाच्या कल्याणासाठी आणि त्यांना दिशा दाखवण्यासाठी (लोकसंग्रहासाठी) तुम्हाला कर्तव्य करत राहावेच लागते. त्यामुळे अर्जुनाने युद्धापासून पळ न काढता, समाजापुढे एक शूर योद्ध्याचा आदर्श ठेवण्यासाठी युद्ध केलेच पाहिजे.

९. पुढील वाटचाल