श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ४३
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (४२ व्या) श्लोकात आपण मानवी अस्तित्वाची रचना (शरीर à इंद्रिये à मन à बुद्धी à आत्मा) समजून
घेतली. आपला खरा ‘मी‘ (आत्मा) हा मन आणि बुद्धीच्याही पलीकडे, अत्यंत श्रेष्ठ आणि अलिप्त आहे, हे भगवंतांनी स्पष्ट केले. आता या ज्ञानाचा
प्रत्यक्ष युद्धात (जीवनातील संघर्षात) वापर कसा करायचा? वासनेच्या (कामाच्या) या भयंकर शत्रूला
अंतिम प्रहार करून कसे संपवायचे?
या
प्रश्नाचे अत्यंत ओजस्वी आणि निर्णायक उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या ४३ व्या श्लोकात
देतात. या श्लोकासोबतच गीतेच्या तिसऱ्या ‘कर्मयोग‘ अध्यायाचा अत्यंत प्रेरणादायी समारोप होतो.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना
।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥
संधी विग्रह
एवम् बुद्धेः परम् बुद्ध्वा संस्तभ्य आत्मानम् आत्मना ।
जहि शत्रुम् महाबाहो काम-रूपम् दुरासदम् ॥ ४३ ॥
३. शब्दार्थ
- एवम् = अशा प्रकारे
- बुद्धेः = बुद्धीच्या
- परम् = पलीकडे (असणाऱ्या
आत्म्याला)
- बुद्ध्वा = जाणून घेऊन
(ओळखून)
- संस्तभ्य = स्थिर करून /
नियंत्रणात आणून
- आत्मानम् = स्वतःला (मनाला)
- आत्मना = स्वतःच्या
(आत्म्याच्या) सामर्थ्याने / विवेकाने
- जहि = मारून टाक / समूळ
नष्ट कर
- शत्रुम् = शत्रूला
- महाबाहो = हे महाबाहो
(अर्जुना)
- काम-रूपम् = कामरूपी
(वासनेच्या रूपातील)
- दुरासदम् = ज्याला जिंकणे
कठीण आहे अशा (अत्यंत दुर्जय)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे महाबाहो अर्जुना! अशा
प्रकारे स्वतःला बुद्धीच्याही पलीकडचा (आत्मा) जाणून, आत्म्याच्या सामर्थ्याने (विवेकाने) मनाला
स्थिर कर आणि जिंकण्यास अत्यंत कठीण अशा या कामरूपी (वासनेच्या) शत्रूचा समूळ नाश
कर.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ‘संस्तभ्यात्मानमात्मना‘ या शब्दाचे मर्म उलगडतात. आचार्य म्हणतात
की, जोपर्यंत माणूस स्वतःला
केवळ शरीर, मन किंवा
बुद्धी समजतो, तोपर्यंत तो
वासनेचा गुलाम राहतो. परंतु जेव्हा तो ओळखतो की “मी शुद्ध, बुद्ध, मुक्त असा आत्मा आहे,”
तेव्हा
त्याला एक अफाट आंतरिक शक्ती मिळते. शुद्ध बुद्धीच्या (विवेकाच्या) साहाय्याने
चंचल मनाला आत्मस्वरूपात स्थिर करणे,
हाच
या कामरूपी शत्रूला मारण्याचा एकमेव आणि अचूक उपाय आहे. ज्याप्रमाणे प्रकाशाच्या
आगमनाने अंधार आपोआप नष्ट होतो,
त्याचप्रमाणे
आत्मज्ञानाने वासनेचा नाश होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर भाष्य करताना अतिशय
वीरश्रीपूर्ण वर्णन करतात. माऊली म्हणतात की,
अर्जुना, आता तू स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची
(आत्म्याची) ओळख करून घे. ज्याप्रमाणे एखादा शूर योद्धा आपल्याच बाहुबलावर विश्वास
ठेवून शत्रूवर तुटून पडतो आणि त्याला नामोहरम करतो, त्याचप्रमाणे तू आत्म्याच्या बळावर या वासनेला कायमचे
संपवून टाक. हा ‘काम‘ असा कपटी शत्रू आहे की तो सहजासहजी हार
मानत नाही (दुरासदम्), पण
आत्मज्ञानाचे शस्त्र उगारले की तो क्षणात भस्मसात होतो. हे आत्मज्ञान प्राप्त करून
तू खऱ्या अर्थाने ‘महाबाहो‘ (शूरवीर) बन.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- आत्मबळाचा
वापर (Power of
True Identity): आपण
अनेकदा वाईट सवयी सोडण्यासाठी केवळ ‘इच्छाशक्तीचा‘ (Willpower) वापर करतो आणि
थकतो. श्रीकृष्ण इथे मानसिकतेच्या पलीकडचा उपाय सांगतात. जेव्हा आपण आपली ओळख
“मी एक कमकुवत माणूस आहे” येथून बदलून “मी एक शुद्ध आणि
शक्तिशाली आत्मा आहे” अशी करतो,
तेव्हा वाईट सवयी गळून पडतात. आपला खरा ‘स्व‘
ओळखणे हेच सर्वात मोठे सामर्थ्य आहे.
- मनाला
स्थिर करणे (Stabilizing
the Mind): ‘संस्तभ्यात्मानमात्मना‘ म्हणजे स्वतःच्याच
उच्चतर प्रकृतीने (विवेकाने) स्वतःच्याच निम्न प्रकृतीला (चंचल मनाला) आवर
घालणे. जेव्हा मन मोहाकडे धावते,
तेव्हा आतल्या साक्षीदार आत्म्याने (Observer) तटस्थ राहून मनाला शांत करणे आणि योग्य दिशेने वळवणे.
- दुरासद
शत्रू (The
Formidable Enemy): श्रीकृष्णांनी
वासनेला ‘दुरासदम्‘ म्हटले
आहे, म्हणजे
जिला जिंकणे सोपे नाही. यावरून भगवंत आपल्याला वास्तववादी इशारा देतात की, हा लढा एका
दिवसाचा नाही. वासना अत्यंत प्रबळ आहे,
पण मानवी अस्तित्वाची उतरंड (शरीर à इंद्रिये à मन à बुद्धी à आत्मा) समजून घेतल्यास आणि आत्मबळाचा आश्रय घेतल्यास, हा विजय निश्चित
आहे.
८. निष्कर्ष
तिसऱ्या अध्यायाचा हा अंतिम निष्कर्ष आहे. माणसाच्या
दुःखाचे, पापाचे आणि अपयशाचे मूळ
कारण ‘काम‘ (वासना) आहे. हा शत्रू इंद्रिये, मन आणि बुद्धीत लपून बसतो. पण माणसाचा खरा ‘मी‘
(आत्मा) या सर्वांच्या पलीकडे आणि अत्यंत सामर्थ्यवान आहे. त्या आत्मतत्त्वाची
जाणीव ठेवून आणि मनाला स्थिर करून निष्काम भावनेने आपले कर्तव्य (स्वधर्म) करत
राहणे, हाच गीतेचा खरा कर्मयोग
आहे.
९. पुढील वाटचाल
इथे श्रीमद् भगवद् गीतेचा तिसरा ‘कर्मयोग‘ नावाचा अध्याय संपन्न होतो. अर्जुनाच्या “मी युद्ध का
करू?” या
प्रश्नापासून सुरू झालेला हा प्रवास,
“तू आत्मा आहेस आणि आत्मबळाने वासनेचा नाश करून कर्तव्य कर” या अत्यंत
प्रेरक आज्ञेवर येऊन थांबतो. आता,
हे
कर्मयोगाचे ज्ञान कोणी आणि कधी निर्माण केले?
भगवंत
स्वतः अवतार का घेतात? (यदा यदा हि धर्मस्य…) आणि ज्ञानाग्नीने सर्व कर्मांची राख कशी होते? या अत्यंत रहस्यमय आणि दिव्य विषयांचे ज्ञान भगवान
श्रीकृष्ण पुढील चौथ्या अध्यायात देणार आहेत,
ज्याचे
नाव आहे “ज्ञानकर्मसंन्यासयोग”.