श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील १६
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (१५ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सृष्टीचक्राची
(Cosmic Cycle) साखळी पूर्ण
करून सांगितली. हे समजल्यावर असा साहजिकच प्रश्न निर्माण होतो की, “जो मनुष्य या
निसर्गनियमांना किंवा सृष्टीचक्राला मानत नाही आणि केवळ स्वतःच्या इंद्रियांचे
चोचले पुरवण्यासाठी जगतो, त्याचे काय
होते?” या १६ व्या
श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अशा स्वार्थी आणि बेजबाबदार प्रवृत्तीचा कठोर समाचार घेत
आहेत. जो निसर्गाचे देणे देत नाही आणि केवळ स्वतःच्या भोगात मग्न असतो, त्याचे जीवन कसे ‘पापमय आणि व्यर्थ‘ आहे,
हे
श्रीकृष्ण येथे अत्यंत स्पष्ट शब्दांत सांगत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ ॥
संधी विग्रह
एवम् प्रवर्तितम् चक्रम् न अनुवर्तयति इह यः ।
अघ-आयुः इन्द्रिय-आरामः मोघम् पार्थ सः जीवति ॥ १६ ॥
३. शब्दार्थ
- एवम् = अशा प्रकारे
- प्रवर्तितम् = सुरू केलेल्या /
चालू असलेल्या
- चक्रम् = चक्राला
(सृष्टीचक्राला)
- न = नाही
- अनुवर्तयति = अनुकूल वागतो /
अनुसरण करतो
- इह = या लोकात / या
जगात
- यः = जो (मनुष्य)
- अघ-आयुः = ज्याचे आयुष्य
पापमय आहे (अघ = पाप)
- इन्द्रिय-आरामः = इंद्रियांच्या
भोगांमध्ये रमणारा
- मोघम् = व्यर्थ / फुकट /
निरर्थक
- पार्थ = हे पार्था
(अर्जुना)
- सः = तो
- जीवति = जगतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था (अर्जुना), जो मनुष्य या जगात अशा प्रकारे सुरू
केलेल्या सृष्टीचक्राचे (निसर्गनियमांचे) अनुसरण करत नाही, तो इंद्रियांच्या भोगात रमणारा आणि पापमय
आयुष्य जगणारा मनुष्य केवळ व्यर्थ जगतो.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात स्पष्ट करतात की, देवाने निर्माण केलेल्या या सृष्टीचक्राचे
(यज्ञाचे) पालन करणे हे प्रत्येक मनुष्याचे कर्तव्य आहे. जो मनुष्य हे कर्तव्य
टाळतो आणि केवळ खाणे, पिणे आणि
स्वतःच्या इंद्रियांना सुख देणे यातच धन्यता मानतो, त्याचे आयुष्य ‘अघायु:‘ (पापाने भरलेले) असते. निसर्गाचे आणि
समाजाचे ऋण न फेडता केवळ स्वतःचे पोट भरणारा मनुष्य जिवंत असूनही मेल्यासारखाच
आहे. त्याचे या जगात जगणे पूर्णपणे निरर्थक आणि व्यर्थ (मोघम्) आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी अशा स्वार्थी माणसाच्या व्यर्थ
जीवनावर अत्यंत कडक टीका केली आहे. माऊली दृष्टांत देतात की, जसे बकरीच्या गळ्याला लोंबणारे स्तन केवळ
देखावा असतात, त्यातून दूध
मिळत नाही; किंवा जसे
आकाशात आलेले पण पाऊस न पाडणारे ढग व्यर्थ असतात, तसेच या माणसाचे जीवन असते. जो मनुष्य स्वतःचे कर्तव्य करत
नाही आणि फक्त स्वतःच्या सुखाचा विचार करतो,
त्याचे
जगणे हे पृथ्वीला केवळ एक ओझे असते. त्याच्या जन्माला येण्याने समाजाचे किंवा
निसर्गाचे कोणतेही भले होत नाही.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- सृष्टीचक्राचे
उल्लंघन (Breaking
the Cosmic Cycle): निसर्गाचा
नियम हा ‘घेणे आणि
देणे‘ (Give and Take) यावर
आधारित आहे. जो माणूस फक्त समाजातून ओरबाडतो आणि बदल्यात काहीही देत नाही, तो या साखळीत
अडथळा निर्माण करतो. पर्यावरणाचा ऱ्हास आणि सामाजिक विषमता ही याच
प्रवृत्तीची फळे आहेत.
- इंद्रियाराम
प्रवृत्ती (Hedonism
/ Consumerism): ‘इन्द्रियाराम‘ म्हणजे जो फक्त
स्वतःच्या डोळ्यांना, जिभेला
आणि शरीराला सुख देण्यात मग्न आहे. आजच्या काळात वाढलेला प्रचंड चंगळवाद (Consumerism) हे याचेच रूप आहे.
केवळ उपभोग घेणे हेच जीवनाचे ध्येय मानल्याने माणूस स्वार्थी आणि संकुचित
होतो.
- व्यर्थ
जीवन (A
Meaningless Life): माणसाला
बुद्धी मिळाली आहे ती समाजाच्या कल्याणासाठी. जर आपण केवळ खाणे, झोपणे आणि
प्रजोत्पादन एवढेच केले, तर
आपल्यात आणि प्राण्यांत काय फरक राहिला?
समाजासाठी शून्य योगदान असणाऱ्या माणसाचे आयुष्य श्रीकृष्णांच्या मते ‘मोघम्‘ (शून्य किंवा
व्यर्थ) आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी अत्यंत स्पष्ट शब्दांत
स्वार्थी आणि आळशी प्रवृत्तीचा निषेध केला आहे. जो मनुष्य आपले विहित कर्तव्य
(यज्ञ) टाळतो आणि केवळ स्वतःच्या सुखामागे धावतो, त्याचे जीवन केवळ पापाने भरलेले आणि पूर्णपणे निरर्थक असते.
त्यामुळे मानवी जन्माचे सार्थक करायचे असेल,
तर
सृष्टीचक्राशी एकरूप होऊन निस्वार्थ कर्म करणे अनिवार्य आहे.
९. पुढील वाटचाल
“जो कर्तव्य करत
नाही त्याचे जीवन व्यर्थ आहे,”
हे
श्रीकृष्णांनी अत्यंत परखडपणे सांगितले. पण यावर एक सूक्ष्म शंका निर्माण होते.
“जो मनुष्य आत्मज्ञानी झाला आहे,
ज्याला
बाह्य जगात आणि इंद्रियांच्या सुखात कोणताही रस उरलेला नाही आणि जो स्वतःच्याच
आत्म्यात पूर्णपणे तृप्त आहे (आत्मरती),
काय
त्यालाही हे सृष्टीचक्र चालवण्यासाठी कर्म करणे बंधनकारक आहे?” या अत्यंत महत्त्वाच्या
शंकेचे निरसन भगवान श्रीकृष्ण पुढील १७ व्या श्लोकात करणार आहेत. तिथे ते सांगतील
की जो मनुष्य पूर्णपणे आत्मज्ञानी आणि आत्मानंदात मग्न आहे, त्याच्यासाठी जगात कोणतेही ‘कर्तव्य‘ शिल्लक राहत नाही. ज्ञानी माणसाची स्थिती कशी असते, हे यापुढील श्लोकात पाहायला मिळेल.