अध्याय ३ रा – श्लोक – १५ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील १५ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (१४ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की सजीव सृष्टी अन्नावर जगते, अन्न पावसातून येते, पाऊस यज्ञाने पडतो आणि यज्ञ माणसाच्या कर्मातून निर्माण होतो. हे ऐकल्यावर साहजिकच असा प्रश्न निर्माण होतो की, “माणसाने नेमके कोणते कर्म करावे, हे कोणी ठरवले? कर्माची ही मूळ प्रेरणा कोठून आली?” या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या १५ व्या श्लोकात देत आहेत. येथे ते या ‘सृष्टीचक्राचा‘ (Cosmic Cycle) सर्वोच्च आणि अंतिम दुवा उलगडतात आणि स्पष्ट करतात की, मानवी कर्तव्ये ही थेट परमेश्वराकडूनच आली आहेत, त्यामुळे निस्वार्थ कर्म करणे हाच ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा सर्वात जवळचा मार्ग आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।

तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

संधी विग्रह

कर्म ब्रह्म-उद्भवम् विद्धि ब्रह्म अक्षर-समुद्भवम् ।

तस्मात् सर्व-गतम् ब्रह्म नित्यम् यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

३. शब्दार्थ

• कर्म = कर्म / कर्तव्य
• ब्रह्म-उद्भवम् = ब्रह्मापासून (वेदांपासून) निर्माण झालेले
• विद्धि = जाण / समजून घे
• ब्रह्म = ब्रह्म (वेद)
• अक्षर-समुद्भवम् = अविनाशी परब्रह्मापासून (परमेश्वरापासून) निर्माण झालेले
• तस्मात् = म्हणून / त्यामुळे
• सर्व-गतम् = सर्वव्यापी
• ब्रह्म = परब्रह्म / परमेश्वर
• नित्यम् = नेहमी / निरंतर
• यज्ञे = यज्ञात (निस्वार्थ कर्मात)
• प्रतिष्ठितम् = स्थित आहे / प्रतिष्ठित आहे

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “कर्म हे ब्रह्मापासून (वेदांपासून) निर्माण झाले आहे आणि वेद हे अविनाशी परब्रह्मापासून (ईश्वरापासून) प्रगट झाले आहेत, असे तू जाण. म्हणूनच, ते सर्वव्यापी परब्रह्म नेहमी यज्ञात (निस्वार्थ कर्मात) प्रतिष्ठित असते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत महत्त्वाचा खुलासा करतात. येथे आलेला ‘ब्रह्म‘ हा शब्द ‘वेद‘ या अर्थाने आला आहे, तर ‘अक्षर‘ म्हणजे साक्षात परमेश्वर. शंकराचार्य समजावतात की, माणसाने कोणते कर्म करावे आणि कोणते टाळावे, याचे मार्गदर्शन करणारे नियम (कर्म) वेदांतून आले आहेत. आणि हे वेद साक्षात ईश्वराचे श्वास आहेत (अक्षर-समुद्भवम्). ईश्वरानेच या कर्माची आणि यज्ञाची रचना केली असल्यामुळे, जो मनुष्य यज्ञ (निस्वार्थ विहित कर्म) करतो, त्याच्या त्या कर्मात ईश्वर साक्षात वास करतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचा अर्थ अत्यंत ओघवत्या शब्दांत उलगडतात. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे बीजामध्ये संपूर्ण वृक्ष दडलेला असतो, त्याचप्रमाणे या यज्ञकर्मामध्ये साक्षात परमेश्वर सामावलेला आहे. ईश्वरापासून वेद, वेदांपासून कर्म आणि कर्मातून यज्ञ निर्माण झाला. त्यामुळे जो मनुष्य स्वतःचे कर्तव्य निस्वार्थपणे करत आहे, त्याला ईश्वराला शोधण्यासाठी वेगळे जंगलात जाण्याची गरज नाही. तो घरी राहून, आपले कर्तव्य करत असतानाच साक्षात ईश्वराच्या सान्निध्यात असतो, कारण यज्ञामध्ये परब्रह्म नित्य प्रतिष्ठित असते.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• जीवन जगण्याची नियमावली (The User Manual of Life): जेव्हा एखादे यंत्र (Machine) बनवले जाते, तेव्हा निर्माता (Manufacturer) त्यासोबत एक ‘मॅन्युअल‘ देतो, ज्यात ते यंत्र कसे वापरावे हे सांगितलेले असते. तसेच, ईश्वराने (अक्षराने) ही सृष्टी निर्माण केली आणि माणसाने कसे जगावे याचे मॅन्युअल (वेद/शास्त्र) दिले. त्या मॅन्युअलनुसार काम करणे म्हणजेच ‘कर्म‘ होय.
• कर्म हीच पूजा (Work is Worship): ‘सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्‘ हे या श्लोकातील सुवर्णवाक्य आहे. देव सर्वव्यापी आहेच, पण तो विशेषत्वाने ‘यज्ञात‘ (म्हणजेच दुसऱ्याच्या भल्यासाठी केलेल्या कामात) प्रकट होतो. जेव्हा एखादा डॉक्टर निस्वार्थपणे रुग्णाची सेवा करतो किंवा सैनिक देशाचे रक्षण करतो, तेव्हा त्या कर्मात साक्षात देव उभा असतो. कर्म हीच खरी पूजा आहे, हा सिद्धांत इथे सिद्ध होतो.
• साखळीची पूर्णता (The Ultimate Connection): आता हे सृष्टीचक्र पूर्ण झाले आहे: ईश्वर à वेद à कर्म à यज्ञ à पाऊस à अन्न à सजीव सृष्टी. या साखळीचा अर्थ असा की, जेव्हा आपण आपले कर्तव्य (कर्म) करतो, तेव्हा आपण थेट ईश्वराशी जोडले जातो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी कर्माला सर्वोच्च आध्यात्मिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली आहे. कर्म हे केवळ संसाराचे ओझे किंवा माया नसून, ते थेट परमेश्वराकडून आलेले ईश्वरीय विधान आहे. त्यामुळे स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करणे, हा ईश्वराच्या आज्ञेचा सन्मान आहे. जो माणूस आपले कर्तव्य निस्वार्थपणे करतो, तो थेट परब्रह्माशी एकरूप होतो.

९. पुढील वाटचाल