अध्याय ३ रा – श्लोक – ३८ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३८ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३७ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की ‘काम‘ (इच्छा/वासना) आणि त्यातून निर्माण होणारा ‘क्रोध‘ हाच माणसाचा सर्वांत मोठा शत्रू आहे. पण हा शत्रू माणसावर हल्ला कसा करतो? तो माणसाचे नेमके काय हिरावून घेतो? यावर भगवान श्रीकृष्ण या ३८ व्या श्लोकात उत्तर देतात. हा ‘काम‘ माणसाचे मूळ ‘ज्ञान‘ (विवेक आणि सारासार विचार करण्याची क्षमता) झाकून टाकतो. हे समजावून सांगण्यासाठी श्रीकृष्ण तीन अतिशय सुंदर, अचूक आणि दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे देतात. या तीन उदाहरणांतून माणसाच्या अज्ञानाची आणि वासनेची तीन वेगवेगळी रूपे किंवा पातळ्या स्पष्ट होतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।

यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥

संधी विग्रह

धूमेन आव्रियते वह्निः यथा आदर्शः मलेन च ।

यथा उल्बेन आवृतः गर्भः तथा तेन इदम् आवृतम् ॥ ३८ ॥

३. शब्दार्थ

• धूमेन = धुराने
• आव्रियते = झाकला जातो
• वह्निः = अग्नी
• यथा = ज्याप्रमाणे
• आदर्शः = आरसा
• मलेन = मळाने / धुळीने
• च = आणि
• यथा = ज्याप्रमाणे
• उल्बेन = गर्भाशयाच्या आवरणाने (वारेने / Placenta)
• आवृतः = झाकलेला असतो
• गर्भः = गर्भ
• तथा = त्याप्रमाणे
• तेन = त्या (कामाने / वासनेने)
• इदम् = हे (ज्ञान / विवेक)
• आवृतम् = झाकलेले आहे

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याप्रमाणे अग्नी धुराने झाकलेला असतो, आरसा धुळीने (मळाने) झाकलेला असतो आणि गर्भ गर्भाशयाच्या आवरणाने (वारेने) झाकलेला असतो, अगदी त्याचप्रमाणे या ‘कामाने‘ (वासनेने) माणसाचे ज्ञान झाकलेले असते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या तीन दृष्टांतांचे अतिशय मार्मिक विश्लेषण करतात. ते म्हणतात की श्रीकृष्णांनी ही तीन उदाहरणे मुद्दाम दिली आहेत, कारण वासनेने ज्ञान झाकले जाण्याच्या तीन वेगवेगळ्या पातळ्या (Levels) आहेत. अग्नी आणि धूर सोबतच निर्माण होतात, पण धूर अग्नीला पूर्ण लपवू शकत नाही; थोडा वारा आला की धूर दूर होतो (ही सत्त्वगुणी माणसाची अवस्था). आरशावरची धूळ आरशाचे मूळ स्वरूप झाकते, पण कापडाने पुसली की निघून जाते (ही रजोगुणी माणसाची अवस्था). तर गर्भाशयातील गर्भ पूर्णपणे अंधारात आणि आवरणात घट्ट अडकलेला असतो, तो स्वतःहून बाहेर येऊ शकत नाही; त्याला काळ पूर्ण होण्याची वाट पहावी लागते (ही तमोगुणी माणसाची अवस्था). आचार्य सांगतात की, वासनेचे आवरण कितीही घट्ट असले तरी आतले ‘ज्ञान‘ नष्ट होत नाही, ते फक्त ‘झाकलेले‘ असते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकावर भाष्य करताना माणसाचे मूळ स्वरूप आणि वासनेचा पडदा यांचे सुंदर वर्णन करतात. माऊली म्हणतात की ज्याप्रमाणे अग्नीच्या सोबत धूर असतोच आणि आरशावर धूळ बसतेच, त्याचप्रमाणे जोवर माणूस देहात आहे तोवर ज्ञानासोबत अज्ञान (काम) चिकटून येतेच. जसा गर्भ वारेमध्ये पूर्णपणे गुरफटलेला असतो, तसा हा जीव ‘मी आणि माझे‘ या वासनेच्या जाळ्यात पूर्णपणे गुरफटलेला आहे. माऊली साधकाला सावध करतात की, जोपर्यंत ज्ञानावरची ही वासनेची जळमटे दूर केली जात नाहीत, तोपर्यंत आत्मस्वरूपाचे खरे दर्शन घडणे आणि जीवनातील खरे सुख मिळणे शक्य नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• ज्ञानावरचा पडदा (The Covering over Wisdom): आपले ज्ञान बाहेरून मिळवायचे नसते, ते आपल्या आतच आहे. आपल्याला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे माहीत असते. फक्त त्यावर ‘मला हे हवे, मला ते हवे‘ (काम) असा वासनेचा पडदा पडलेला आहे. आरसा पुसला की जसे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, तसे मनातील स्वार्थी इच्छांचा मळ दूर केला की विवेक आपोआप जागा होतो.
• सवयींच्या तीन पातळ्या (Three Levels of Conditioning): आपल्यातील काही वाईट सवयी धुरासारख्या असतात, थोड्याशा प्रयत्नाने आणि विवेकाने त्या निघून जातात. काही सवयी आरशावरच्या मनासारख्या असतात, ज्यांना स्वच्छ करण्यासाठी जाणीवपूर्वक आणि सतत प्रयत्न (घासून पुसणे / साधना) करावे लागतात. तर काही सवयी गर्भासारख्या इतक्या खोलवर रुजलेल्या (Deep-rooted) असतात, की त्यातून बाहेर पडण्यासाठी प्रदीर्घ काळ, संयम आणि मोठा संघर्ष लागतो.
• तात्पुरता आंधळेपणा (Temporary Blindness): जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा एखाद्या गोष्टीचा तीव्र मोह होतो, तेव्हा आपला विवेक (ज्ञान) झाकला जातो. “राग आल्यावर माणसाला काही सुचत नाही” किंवा “प्रेमात/मोहात माणूस आंधळा होतो” हे जे आपण म्हणतो, ते याच ‘कामाने‘ ज्ञानावर घातलेल्या पडद्यामुळे होते.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून स्पष्ट होते की, माणसाचे पतन त्याच्या ज्ञानाच्या अभावामुळे होत नाही, तर त्याच्या ‘कामाने‘ (वासनेने/इच्छेने) त्याच्या ज्ञानावर जो पडदा टाकला आहे, त्यामुळे होते. हा पडदा (आवरण) धुरासारखा विरळ, धुळीसारखा मध्यम किंवा गर्भाच्या आवरणासारखा अत्यंत घट्ट असू शकतो. पण तो पडदा ओळखणे आणि तो दूर करण्याचा प्रयत्न करणे, हाच मानवी जीवनाचा मुख्य उद्देश आणि मुक्तीचा मार्ग आहे.

९. पुढील वाटचाल