अध्याय ३ रा – श्लोक – ३५ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३५ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३४ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की, इंद्रियांचे विषय आणि त्यात दडलेले ‘राग-द्वेष‘ (आवड-नावड) यांच्या आहारी न जाता माणसाने स्वतंत्र राहावे. हे ऐकल्यावर साहजिकच एक प्रश्न निर्माण होतो: “जर मी राग-द्वेषाला बाजूला ठेवून कर्तव्य करायचे ठरवले, पण माझे स्वतःचे कर्तव्य (स्वधर्म) खूप कठीण, कंटाळवाणे किंवा कमी दर्जाचे वाटत असेल आणि दुसऱ्या कोणाचे काम (परधर्म) खूप आकर्षक, सोपे आणि जास्त फायद्याचे वाटत असेल, तर मी माझे कर्तव्य सोडून दुसऱ्याची नक्कल (Copy) करावी का?” आजच्या काळात करिअर, जीवनशैली किंवा समाजमाध्यमांवरील इतरांचे जीवन बघून हा संभ्रम प्रत्येकाला पडतोच. या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नावर भगवान श्रीकृष्ण गीतेतील सर्वात प्रसिद्ध आणि क्रांतिकारी श्लोकांपैकी एक असलेल्या या ३५ व्या श्लोकात ठाम उत्तर देतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।

स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३५ ॥

संधी विग्रह

श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः परधर्मात् सु-अनुष्ठितात् ।

स्वधर्मे निधनम् श्रेयः परधर्मः भयावहः ॥ ३५ ॥

३. शब्दार्थ

• श्रेयान् = अधिक चांगला (कल्याणकारी / श्रेष्ठ)
• स्वधर्मः = स्वतःचा धर्म (स्वतःचा स्वभाव, पिंड आणि वाट्याला आलेले कर्तव्य)
• विगुणः = गुणरहित (किंवा दोषासहित / अपूर्ण) असला तरीही
• परधर्मात् = दुसऱ्याच्या धर्मापेक्षा (इतरांच्या कर्तव्यापेक्षा)
• सु-अनुष्ठितात् = उत्तम प्रकारे आचरणात आणलेल्या (दिसणाऱ्या)
• स्वधर्मे = स्वतःच्या धर्माचे आचरण करत असताना
• निधनम् = मृत्यू (किंवा सर्वस्व गमावणे)
• श्रेयः = कल्याणकारी (उत्तम) आहे
• परधर्मः = दुसऱ्याचा धर्म (दुसऱ्याचे कर्तव्य / मार्ग)
• भयावहः = भय उत्पन्न करणारा (धोकादायक / आत्मघातकी) आहे

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण अत्यंत स्पष्ट शब्दांत सांगतात: “उत्तम प्रकारे आचरणात आणता येणाऱ्या दुसऱ्याच्या धर्मापेक्षा (कर्तव्यापेक्षा), काहीसा सदोष (विगुण) असलेला स्वतःचा धर्म (स्वधर्म) अधिक कल्याणकारी आहे. स्वतःच्या धर्माचे आचरण करताना मृत्यू आला तरी तो श्रेयस्कर आहे, परंतु दुसऱ्याचा धर्म स्वीकारणे आणि त्याचे अनुकरण करणे हे नेहमीच भयावह आणि धोकादायक असते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावर भाष्य करताना ‘स्वधर्म‘ या संकल्पनेचा सखोल अर्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, माणसाने स्वतःच्या प्रकृतीला (स्वभावाला) आणि अधिकाराला साजेसे कर्म करणे म्हणजेच ‘स्वधर्म‘ होय. दुसऱ्याचे कर्म दिसायला कितीही सोपे, आकर्षक किंवा उत्तम वाटले, तरी ते आपल्या प्रकृतीला विरुद्ध असू शकते. ज्याप्रमाणे दुसऱ्याचे कपडे आपल्याला व्यवस्थित बसत नाहीत, त्याचप्रमाणे परधर्माचे अनुकरण केल्यास माणसाची नैसर्गिक वाढ खुंटते आणि आध्यात्मिक तसेच मानसिक पतन निश्चित होते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी हा श्लोक समजावण्यासाठी अत्यंत हृदयस्पर्शी आणि चपखल उदाहरणे दिली आहेत. माऊली म्हणतात की, गायीचे तूप अत्यंत पौष्टिक आणि उत्तम असले, तरी ते माशासाठी (जलचरासाठी) मरणच असते; माशासाठी पाणीच त्याचे जीवन आहे. किंवा आपली स्वतःची आई जरी दिसायला साधी-सुधी असली, तरी तिची जागा दुसरी कोणतीही सुंदर स्त्री घेऊ शकत नाही. त्याचप्रमाणे, आपला स्वधर्म आपल्याला कितीही कठीण किंवा साधा वाटला तरी तोच आपला तारणहार असतो. दुसऱ्याची आंधळी नक्कल करणे हे स्वतःच्या अस्तित्वाला मारून टाकण्यासारखे (आत्मघातकी) ठरते.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• स्वधर्म म्हणजे काय? (Understanding Svadharma): येथे ‘धर्म‘ म्हणजे हिंदू, मुस्लिम असा संप्रदाय नसून, व्यक्तीचा मूळ स्वभाव (Core Nature / Aptitude) आणि त्याची नैतिक कर्तव्ये होय. जपानमध्ये यालाच ‘Ikigai’ (जगण्याचे मूळ कारण) असे म्हणतात. स्वतःची आवड, कौशल्य आणि समाजाची गरज ओळखून काम करणे म्हणजे स्वधर्म.
• नक्कल टाळणे (Perils of Imitation): आजच्या जगात आपण सतत इतरांशी स्वतःची तुलना करतो. एखाद्याने इंजिनिअरिंग किंवा यूट्यूब चॅनेल करून यश मिळवले, म्हणून आपणही आपल्या मूळ स्वभावाविरुद्ध जाऊन तीच नक्कल (Copy) करायला जातो. यात आपण इतरांसारखे तर होत नाहीच, पण स्वतःलाही गमावून बसतो. नकल के लिए भी अकल की जरुरत होती है।
• न्यूनगंड न बाळगणे (Dignity of Labor): आपले काम प्रामाणिक असेल, पण ते इतरांच्या कामाच्या तुलनेत ‘कमी दर्जाचे‘ किंवा ‘कमी पैशांचे‘ (विगुण) वाटत असले, तरी त्यातच आपले खरे समाधान दडलेले असते. इतरांच्या मार्गावर धावताना मिळणारे यश हे शेवटी तणाव आणि भीती (भयावह) निर्माण करते.

८. निष्कर्ष

दुसऱ्याच्या आकर्षक वाटणाऱ्या मार्गावर चालून स्वतःची ओळख गमावण्यापेक्षा, स्वतःच्या मार्गावर चालताना संघर्ष करावा लागला किंवा सर्वस्व पणाला लागले (स्वधर्मे निधनं श्रेयः), तरी ते अधिक सन्मानाचे आणि मुक्ती देणारे आहे. स्वतःच्या प्रकृतीशी आणि कर्तव्याशी प्रामाणिक राहणे, हाच खऱ्या सुखाचा, शांतीचा आणि प्रगतीचा एकमेव सुरक्षित मार्ग आहे.

९. पुढील वाटचाल