श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील २१
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (२० व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी राजा जनकाचे
उदाहरण देऊन सांगितले की, ज्ञानी माणसाने
‘लोकसंग्रहासाठी‘ (समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी) कर्म करत
राहिले पाहिजे. आता यावर अत्यंत मानसशास्त्रीय आणि सामाजिक प्रश्न निर्माण होतो की, “ज्ञानी माणसानेच का
आदर्श ठेवावा? समाज नेमका
कोणाचे अनुकरण करतो?”
या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या
२१ व्या श्लोकात देत आहेत. येथे ते नेतृत्वाचा (Leadership) आणि मानवी मानसशास्त्राचा सर्वात मोठा, सार्वकालिक आणि अजरामर सिद्धांत मांडत
आहेत. समाज नेहमीच ‘हिरो‘ किंवा ‘आदर्श‘ व्यक्तीच्या
शोधात असतो आणि ती व्यक्ती जशी वागते,
तशीच
समाजाची जडणघडण होते, हे श्रीकृष्ण
येथे स्पष्ट करत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥
संधी विग्रह
यत् यत् आचरति श्रेष्ठः तत् तत् एव इतरः जनः ।
सः यत् प्रमाणम् कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते ॥ २१ ॥
३. शब्दार्थ
- यत् यत् = जे जे
- आचरति = आचरण करतो (वागतो
/ कृतीत आणतो)
- श्रेष्ठः = श्रेष्ठ माणूस
(नेता, ज्ञानी, वडीलधारी व्यक्ती)
- तत् तत्
एव = तेच तेच
- इतरः जनः = इतर (सामान्य) लोक
- सः = तो (श्रेष्ठ
माणूस)
- यत्
प्रमाणम् = जे प्रमाण
(आदर्श / नियम / Standard)
- कुरुते = ठरवून देतो /
निर्माण करतो
- लोकः = जग / संपूर्ण समाज
- तत्
अनुवर्तते = त्याचेच
अनुकरण करतात / त्याच्याच मागोमाग जातात
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “श्रेष्ठ पुरुष (ज्याला समाज
आदर्श मानतो तो) जे जे आचरण करतो,
सामान्य
लोकही हुबेहूब तसेच आचरण करतात. तो (श्रेष्ठ पुरुष) जे प्रमाण किंवा आदर्श घालून
देतो, संपूर्ण जग त्याचेच
अनुकरण करते.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात श्रेष्ठ माणसाच्या
सामाजिक जबाबदारीवर (Social
Responsibility) भर देतात. आचार्य समजावतात की, सर्वसामान्य लोकांकडे स्वतःची स्वतंत्र
विचार करण्याची किंवा योग्य-अयोग्य ठरवण्याची पुरेशी क्षमता नसते. ते नेहमी एका
आधाराच्या शोधात असतात. त्यामुळे जो समाजात ज्ञानाने, अधिकाराने किंवा वयाने मोठा आहे, त्याची जबाबदारी दुप्पट वाढते. जर त्याने
आळस केला किंवा चुकीचे वर्तन केले,
तर
सामान्य लोक त्याला ‘प्रमाण‘ (शास्त्र) मानून तीच चूक राजरोसपणे करू
लागतील. म्हणूनच श्रेष्ठ माणसाने अत्यंत सावधगिरीने आणि शास्त्रशुद्ध पद्धतीने
आपले कर्तव्य करत राहिले पाहिजे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकाचा आशय अत्यंत अचूक आणि
साध्या शब्दांत मांडला आहे. माऊली म्हणतात:
“वडील जे जे करिती । तया नाम धर्मु ठेविती । तेचि
सामान्य अनुष्ठिती । निरंतर ॥”
म्हणजेच,
घरातील
किंवा समाजातील वडीलधारी मंडळी जे करतात,
त्यालाच
सामान्य लोक ‘धर्म‘ (नियम) मानतात आणि आयुष्यभर त्याचेच पालन
करतात. जसे अंध लोक डोळस माणसाच्या मागे चालतात, तसेच सामान्य लोक श्रेष्ठ माणसाच्या पावलावर पाऊल ठेवून
चालत असतात. त्यामुळे श्रेष्ठ माणसाने स्वतःसाठी नसले तरी, त्या अंध (अज्ञानी) लोकांच्या कल्याणासाठी
योग्य मार्गानेच चालले पाहिजे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- नेतृत्वाचा
सिद्धांत (Lead by
Example): आधुनिक
व्यवस्थापन शास्त्रातील (Management)
हा सर्वात मोठा नियम आहे — लोक तुम्ही काय ‘बोलता‘ ते ऐकत नाहीत, तुम्ही काय ‘करता‘ ते पाहतात. बॉस जर
वेळेवर ऑफिसला येत असेल, तर
कर्मचाऱ्यांना वेगळे सांगायची गरज पडत नाही. खरा नेता आज्ञा देत नाही, तो स्वतः कृती
करून आदर्श निर्माण करतो.
- पालकत्व
आणि संस्कार (Parenting
Psychology): मुलांवर
संस्कार हे भाषणातून होत नाहीत,
तर अनुकरणातून होतात (Children
are great imitators). जर वडील घरात खोटे बोलत असतील, तर मुलाला ‘खरे बोलावे‘ हे कितीही शिकवले
तरी उपयोग होत नाही. पालकांचे आचरण हेच मुलांसाठी ‘प्रमाण‘ असते.
- आदर्शांची
जबाबदारी (Responsibility
of Influencers): आजच्या
काळात राजकीय नेते, अभिनेते, खेळाडू किंवा
समाजमाध्यमांवरील प्रभावशाली व्यक्ती (Influencers)
हे समाजाचे ‘श्रेष्ठ‘ बनले आहेत.
त्यांनी व्यसनाधीनतेचे किंवा चुकीच्या गोष्टींचे समर्थन केले, तर तरुण पिढी
आंधळेपणाने त्याचे अनुकरण करते. ‘मला काय
त्याचे?’ असा
स्वार्थी विचार करण्याऐवजी,
‘माझ्या एका कृतीचा लाखो लोकांवर काय परिणाम होईल?’ याचे भान या
श्रेष्ठ व्यक्तींनी ठेवले पाहिजे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी हे निःसंदिग्धपणे सिद्ध
केले आहे की, माणूस हा
अनुकरणप्रिय प्राणी आहे (Mimetic
nature of human beings). त्यामुळे ज्यांना समाजात उच्च स्थान मिळाले आहे, त्यांना त्यांच्या कर्तव्यातून पळ
काढण्याची कोणतीही मुभा नाही. अर्जुन हा तत्कालीन समाजाचा ‘हिरो‘
(श्रेष्ठ) होता. जर त्याने युद्धभूमीवरून पळ काढला असता, तर संपूर्ण समाजाने आणि सैन्याने
भ्याडपणालाच ‘प्रमाण‘ मानले असते. त्यामुळे समाजाला चुकीचा संदेश
जाऊ नये, यासाठी तरी अर्जुनाने
कर्तव्य (युद्ध) करणे अपरिहार्य आहे.
९. पुढील वाटचाल
“श्रेष्ठ
माणसाने आदर्श निर्माण करण्यासाठी कर्म केले पाहिजे,” हे तत्त्व अर्जुनाला पटले. पण माणसाचा स्वभाव असा असतो की, तो दुसऱ्याला उपदेश करणाऱ्याकडे संशयाने
पाहतो. अर्जुनाच्या मनातही विचार येऊ शकतो की, “कृष्णा, तू मला जनकाचे
आणि श्रेष्ठ माणसाचे उदाहरण देऊन कर्म करायला सांगत आहेस. पण तू स्वतः काय करतोस? तू तर साक्षात देव आहेस, मग तू स्वतः काही कर्म करतोस का?” अर्जुनाच्या न
बोललेल्या या प्रश्नाचे अत्यंत गोड आणि स्वतःचेच उदाहरण देऊन भगवान श्रीकृष्ण
पुढील २२ व्या श्लोकात उत्तर देणार आहेत. तिथे ते सांगतील: “न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु
किंचन…” (हे पार्था, मला या तिन्ही लोकात मिळवण्यासारखे काहीही
बाकी नाही आणि माझे कोणतेही कर्तव्य उरलेले नाही, तरीही मी स्वतः सतत कर्मातच मग्न असतो!). स्वतः भगवंत
जगापुढे कसा आदर्श ठेवत आहेत, याचे विलोभनीय
दर्शन यापुढील श्लोकात घडणार आहे.