अध्याय ३ रा – श्लोक – २४ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील २४ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (२३ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, “जर मी कर्म केले नाही, तर लोक माझेच अनुकरण करतील आणि आळशी बनतील.” आता साहजिकच हा प्रश्न येतो की, जर समाजाने आळस केला आणि कर्तव्ये सोडून दिली, तर त्याचा अंतिम परिणाम काय होईल? या अत्यंत गंभीर प्रश्नाचे उत्तर श्रीकृष्ण या २४ व्या श्लोकात देत आहेत. येथे ते नेतृत्वाच्या निष्क्रियतेमुळे येणाऱ्या विनाशाचे आणि सामाजिक गोंधळाचे (Anarchy) अत्यंत विदारक चित्र उभे करत आहेत. नेत्याने काम थांबवल्यास समाजाचा कसा विनाश होतो, याचा हा कठोर इशारा आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।

सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २४ ॥

संधी विग्रह

उत्सीदेयुः इमे लोकाः न कुर्याम् कर्म चेत् अहम् ।

सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्याम् इमाः प्रजाः ॥ २४ ॥

३. शब्दार्थ

• उत्सीदेयुः = नष्ट होतील / विनाशाला प्राप्त होतील
• इमे = हे
• लोकाः = सर्व लोक / हे जग
• न कुर्याम् = केले नाही
• कर्म = कर्म / कर्तव्य
• चेत् = जर
• अहम् = मी (श्रीकृष्ण)
• सङ्करस्य = वर्णसंकराचा / सामाजिक गोंधळाचा
• च = आणि
• कर्ता = करणारा / जबाबदार
• स्याम् = होईन / ठरेन
• उपहन्याम् = नाश करणारा ठरेन
• इमाः = या
• प्रजाः = प्रजाजनांना / प्राणीमात्रांना

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जर मी माझे कर्तव्य (कर्म) केले नाही, तर हे सर्व लोक (जग) नष्ट होतील. आणि मी संकर (सामाजिक गोंधळ) निर्माण करणारा ठरेन, तसेच या संपूर्ण प्रजेचा नाश करणारा (गुन्हेगार) ठरेन.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ‘संकर‘ (गोंधळ) या शब्दाचा अत्यंत सखोल अर्थ समजावतात. ते म्हणतात की, जेव्हा समाजात कर्तव्याची जाण नसते, तेव्हा लोक स्वैराचाराने वागू लागतात. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र ही समाजाची व्यवस्था (वर्णव्यवस्था) आणि त्यांचे नियम कोलमडून पडतात. यातून जो अधर्म आणि गोंधळ (वर्णसंकर) निर्माण होतो, तो संपूर्ण समाजाला विनाशाकडे घेऊन जातो. ईश्वराने जर कर्माचा त्याग केला, तर या सर्व विनाशाचे आणि प्रजेच्या मृत्यूचे पाप साक्षात ईश्वरालाच लागेल. त्यामुळे जगत् कल्याणासाठी ईश्वराला कर्म करावेच लागते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकाचा भावार्थ अत्यंत मर्म भेदक दृष्टांतातून सांगितला आहे. माऊली म्हणतात की, जर सूर्याने प्रकाश देणे थांबवले, तर संपूर्ण जग अंधारात बुडून जाईल आणि नष्ट होईल. तसेच, जर प्रत्यक्ष भगवंतानेच आपले काम थांबवले, तर या जगात नीती आणि नियम शिल्लक राहणार नाहीत. समाज भरकटेल आणि परस्परांचा नाश करेल. जो पालनकर्ता आहे, तोच जर आळशी झाला, तर तो रक्षक न राहता साक्षात भक्षक (नाश करणारा) ठरेल. म्हणून भगवंताला विश्रांती घेता येत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• निष्क्रियतेचा धोका (The Cost of Inaction): आपल्याला वाटते की, ‘मी काहीच केले नाही तर काय बिघडेल?’ पण महत्त्वाच्या पदावर बसलेल्या व्यक्तीचे ‘काहीही न करणे‘ (Inaction) हे एका मोठ्या गुन्ह्यासारखे असते. जर ट्रॅफिक पोलिसांनी काम थांबवले, तर रस्त्यावर जो ‘संकर‘ (गोंधळ आणि अपघात) होईल, त्याला ती निष्क्रियता जबाबदार असते. निष्क्रियता à गोंधळ à विनाश अशी ही साखळी आहे.
• संकर म्हणजे अनागोंदी (Chaos and Anarchy): संकर म्हणजे केवळ जातींची सरमिसळ नव्हे, तर कर्तव्यांची सरमिसळ. जेव्हा शिक्षक शिकवणे सोडून राजकारण करतात, आणि राजकारणी लोक देशाचा विचार सोडून स्वतःचे खिसे भरतात, तेव्हा समाजात जो भयानक गोंधळ निर्माण होतो, तोच हा ‘संकर‘ आहे. यामुळे देशाचा (प्रजेचा) नाश होतो.
• नेतृत्वाचे पाप (Guilt of the Leader): जर एखाद्या कुटुंबात, कंपनीत किंवा देशात अधोगती झाली, तर त्याचा दोष सामान्य माणसाला दिला जात नाही, तर तो नेत्याला (कर्ता स्याम्) दिला जातो. नेत्याला आपल्या पदाच्या अधिकाराबरोबरच त्या विनाशाची जबाबदारीही स्वीकारावी लागते.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी हे निर्विवादपणे सिद्ध केले आहे की, महान व्यक्तींनी आणि नेत्यांनी कर्तव्य टाळणे हे केवळ वैयक्तिक नुकसान नसून तो एक मोठा सामाजिक अपराध आहे. जर साक्षात ईश्वरालाही काम थांबवल्यास प्रजेच्या विनाशाचे पातक लागू शकते, तर अर्जुन (जो एक सेनापती आहे) युद्धासारख्या आणीबाणीच्या वेळी कर्तव्यावरून कसा काय पळून जाऊ शकतो? अर्जुनाने पळ काढला, तर तोच या समाजाच्या विनाशाचा कर्ता ठरेल.

९. पुढील वाटचाल