अध्याय ३ रा – श्लोक – ४० वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ४० व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील श्लोकात आपण पाहिले की ‘काम‘ हा आपला सर्वात मोठा आणि नित्य वैरी (कायमचा शत्रू) आहे, जो आपल्या ज्ञानावर पडदा टाकतो. युद्धशास्त्राचा नियम आहे की जर शत्रूला हरवायचे असेल, तर तो नेमका कुठे लपून बसला आहे आणि कुठून हल्ला करतो, हे माहीत असणे अत्यंत आवश्यक आहे. अर्जुनाच्या आणि आपल्या सर्वांच्या हितासाठी भगवान श्रीकृष्ण या ४० व्या श्लोकात या कामरूपी शत्रूचे ‘तळ‘ (Base Camps) उघड करतात. हा शत्रू माणसाच्या शरीरातील तीन प्रमुख ठिकाणांवर कब्जा मिळवतो आणि तिथून माणसाच्या विवेकावर हल्ला करतो, हे या श्लोकातून स्पष्ट होते.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।

एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥

संधी विग्रह

इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः अस्य अधिष्ठानम् उच्यते ।

एतैः विमोहयति एषः ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥

३. शब्दार्थ

• इन्द्रियाणि = इंद्रिये (डोळे, कान, त्वचा, जीभ, नाक)
• मनः = मन
• बुद्धिः = बुद्धी
• अस्य = याचे (या कामाचे / वासनेचे)
• अधिष्ठानम् = निवासस्थान / आश्रयस्थान (लपण्याची जागा किंवा तळ)
• उच्यते = म्हटले जाते (सांगितले जाते)
• एतैः = यांच्याद्वारे (इंद्रिये, मन आणि बुद्धीच्या माध्यमातून)
• विमोहयति = मोहात पाडतो / फसवतो / भरकटवतो
• एषः = हा (काम / वासना)
• ज्ञानम् = ज्ञानाला (विवेकाला)
• आवृत्य = झाकून
• देहिनम् = देहधारी जीवाला (माणसाला)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “इंद्रिये, मन आणि बुद्धी ही या ‘कामाची‘ (वासनेची) निवासस्थाने (अधिष्ठान) सांगितली जातात. हा काम याच (इंद्रिये, मन आणि बुद्धी) माध्यमातून माणसाच्या ज्ञानाला झाकून टाकतो आणि देहधारी जीवाला पूर्णपणे मोहात पाडतो (फसवतो).”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात शत्रूची युद्धनीती अत्यंत अचूकपणे स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कोणताही शत्रू ज्याप्रमाणे राज्याच्या महत्त्वाच्या किल्ल्यांवर कब्जा करतो, त्याचप्रमाणे हा ‘काम‘ माणसाच्या सर्वात महत्त्वाच्या तीन केंद्रांवर – इंद्रिये, मन आणि बुद्धीवर – कब्जा करतो. जेव्हा काम इंद्रियांमध्ये प्रवेश करतो, तेव्हा माणसाला बाह्य विषय आकर्षक वाटतात. जेव्हा तो मनात शिरतो, तेव्हा तो विचारांवर ताबा मिळवतो आणि जेव्हा तो बुद्धीला ग्रासतो, तेव्हा माणसाचा विवेक (काय योग्य, काय अयोग्य हे ठरवण्याची क्षमता) नष्ट होतो. आचार्य सुचवतात की, शत्रूचा तळ कुठे आहे हे समजल्यामुळे आता साधकाला त्याच्यावर कुठे आणि कसा प्रहार करायचा हे निश्चित करता येईल.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना म्हणतात की, या कामाने जीवावर (माणसावर) राज्य करण्यासाठी इंद्रिये, मन आणि बुद्धी ही तीन गावे (ठाणी) बळकावली आहेत. ज्याप्रमाणे एखाद्या महालात राहणाऱ्या राजाला बंदी बनवण्यासाठी शत्रूने किल्ल्याचे दरवाजे (इंद्रिये), रक्षक (मन) आणि सेनापती (बुद्धी) सर्वांनाच आपल्या बाजूने वळवून घ्यावे, तसा हा काम आत बसलेल्या जीवाला (आत्म्याला) सर्व बाजूंनी घेरून टाकतो. ज्ञानाचा प्रकाश झाकला गेल्यामुळे माणूस मोहाच्या अंधारात चाचपडत राहतो आणि चुकीचे मार्ग निवडतो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• शत्रूची प्रवेशद्वारे (Entry Points of Desire): वासना अचानक निर्माण होत नाही, तिचा एक निश्चित क्रम असतो. सर्वप्रथम आपले डोळे किंवा कान एखादी आकर्षक गोष्ट पाहतात किंवा ऐकतात (इंद्रिये). त्यानंतर तेच विचार मनात घोळू लागतात (मन). आणि शेवटी आपली बुद्धी आपल्याला ती गोष्ट मिळवण्याचे ‘समर्थन‘ (Justification) देऊ लागते. अशा प्रकारे वासना आपल्या आत प्रवेश करते.
• बुद्धीचे अपहरण (Hijacking of Intellect): कामाचे सर्वात धोकादायक रूप तेव्हा दिसते जेव्हा तो बुद्धीवर कब्जा करतो. अत्यंत बुद्धिमान लोकही व्यसनात किंवा भ्रष्टाचारात अडकतात, कारण त्यांची बुद्धी त्यांना सांगते की, “यात काही गैर नाही, सगळेच असे करतात.” जेव्हा वासना बुद्धीलाच (Intellect) हायजॅक करते, तेव्हा ज्ञान (विवेक) झाकले जाते आणि माणूस मोहात पडतो.
• सावधगिरीचे उपाय (Strategic Defense): जर शत्रूचे तळ माहीत असतील, तर आपला बचाव करणे सोपे जाते. आपण काय पाहतो, ऐकतो आणि खातो (इंद्रियनिग्रह) यावर लक्ष ठेवले पाहिजे. मनात वाईट विचार आल्यास त्यांना तिथेच थांबवले पाहिजे (मनोनियंत्रण) आणि बुद्धीवर अहंकाराचा वा वासनेचा पडदा पडू न देता ती सत्संगाने आणि चांगल्या विचारांनी शुद्ध ठेवली पाहिजे.

८. निष्कर्ष

मानवाच्या आतील ‘काम‘ (वासना) हा अदृश्य नाही, तर त्याची स्पष्ट निवासस्थाने आहेत. इंद्रिये, मन आणि बुद्धी ही त्याची आश्रयस्थाने आहेत. या तीन माध्यमांचा वापर करूनच हा शत्रू माणसाच्या ज्ञानावर पडदा टाकतो आणि त्याला चुकीच्या मार्गावर (मोहात) ढकलतो. त्यामुळे या शत्रूवर विजय मिळवायचा असेल, तर या तीन ठाण्यांवर कडक लक्ष ठेवणे आणि त्यांना शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे.

९. पुढील वाटचाल