अध्याय ३ रा – श्लोक – ३९ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३९ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३८ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की, ‘काम‘ (वासना/इच्छा) माणसाच्या ज्ञानावर कसा पडदा टाकतो, हे समजावण्यासाठी श्रीकृष्णांनी धूर, आरसा आणि गर्भाची अत्यंत मार्मिक उदाहरणे दिली. आता साहजिकच प्रश्न पडतो की, हा ‘काम‘ नेमका कोणाचा शत्रू आहे? आणि या शत्रूचे स्वरूप किती भयंकर आहे? अज्ञानी माणसाला तर वासनेतील सुख खरे वाटते, त्यामुळे त्याला तो शत्रू वाटतच नाही. पण ज्याला खऱ्या-खोट्याची जाण आहे, अशा ‘ज्ञानी‘ माणसासाठी हा काम कसा ‘नित्य वैरी‘ (कायमचा शत्रू) आहे आणि तो आगीसारखा कसा कधीच न विझणारा आहे, याचे अत्यंत वास्तववादी आणि स्पष्ट वर्णन भगवान श्रीकृष्ण या ३९ व्या श्लोकात करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।

कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥

संधी विग्रह

आवृतम् ज्ञानम् एतेन ज्ञानिनः नित्यवैरिणा ।

काम-रूपेण कौन्तेय दुष्पूरेण अनलेन च ॥ ३९ ॥

३. शब्दार्थ

• आवृतम् = झाकलेले आहे
• ज्ञानम् = ज्ञान (विवेक / सारासार विचार)
• एतेन = याच्याद्वारे
• ज्ञानिनः = ज्ञानी माणसाच्या (विवेकी माणसाच्या)
• नित्यवैरिणा = नित्य (कायमच्या) वैऱ्याने / शत्रूने
• काम-रूपेण = कामरूप असलेल्या (इच्छेच्या रूपातील)
• कौन्तेय = हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना)
• दुष्पूरेण = कधीही तृप्त न होणाऱ्या (न भरणार्‍या)
• अनलेन = अग्नीसारख्या
• च = आणि

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे कुंतीपुत्रा अर्जुना, अग्नीसमान कधीही तृप्त न होणाऱ्या (दुष्पूर) आणि कामरूप असलेल्या या नित्य (कायमच्या) वैऱ्याने ज्ञानी माणसाचे ज्ञान पूर्णपणे झाकलेले असते.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावर भाष्य करताना ‘नित्यवैरिणा‘ आणि ‘ज्ञानिनः‘ या दोन शब्दांचा अत्यंत सखोल संबंध स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, अज्ञानी माणसाला जेव्हा वासना ग्रासते, तेव्हा त्याला त्यात सुख वाटते; त्यामुळे अज्ञानी माणसाला हा काम सुरुवातीला मित्र वाटतो (जरी तो नंतर दुःख देणार असला तरी). परंतु, ‘ज्ञानी‘ (विवेकी) माणसाला सुरुवातीपासूनच माहीत असते की, ही वासना आपल्याला ओढून खाली पाडणार आहे. तरीही हा काम इतका प्रबळ असतो की, तो ज्ञानी माणसाच्या ज्ञानावरही पडदा टाकतो आणि त्याला चुकीच्या मार्गाला लावतो. म्हणूनच या ‘कामा‘ला ज्ञानी माणसाचा ‘नित्य वैरी‘ (कायमचा शत्रू) म्हटले आहे. हा शत्रू ‘अनला‘सारखा (अग्नीसारखा) आहे, जो कधीही तृप्त होत नाही.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकाचे मर्म उलगडताना ‘दुष्पूरेण अनलेन‘ (न विझणारा अग्नी) या शब्दाची अत्यंत चपखल उपमा दिली आहे. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये लाकडे आणि तूप टाकल्यावर तो विझण्याऐवजी अधिकच भडकतो, तशीच या वासनेची अवस्था आहे. माणसाला वाटते की, एकदा ही इच्छा पूर्ण केली की, मला शांती मिळेल, पण इच्छा पूर्ण करणे म्हणजे आगीत तूप ओतण्यासारखे आहे. ज्ञानी माणूस कितीही सावध असला, तरी हा ‘काम‘ त्याच्या सावधपणावरही मात करतो आणि त्याच्या विवेकाचा (ज्ञानाचा) घास घेतो. हा असा कपटी शत्रू आहे, ज्याला मारल्याशिवाय माणसाला खरे सुख मिळत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• ज्ञानी माणसाचा शत्रू (Enemy of the Wise): आपल्याला अनेकदा प्रश्न पडतो की, व्यसन वाईट आहे किंवा जंक फूड खाणे आरोग्यासाठी हानिकारक आहे हे माहीत असूनही (ज्ञान असूनही) आपण ते का करतो? कारण हा ‘काम‘ (इच्छा) अज्ञानाचा नाही, तर ज्ञानाचा शत्रू आहे. तो आधी आपल्या विवेकाला गुंगी आणतो. अज्ञानी माणूस आनंदात चूक करतो, पण ज्ञानी माणूस अपराधी भावनेने (Guilt) चूक करतो, कारण त्याला माहीत असते की आपण आपल्या नित्य वैऱ्याच्या जाळ्यात अडकलो आहोत.
• न विझणारी आग (The Unquenchable Fire): आजच्या जगात या श्लोकाचा प्रत्यय पावलोपावली येतो. एखादी नवीन गाडी घेतली, नवीन मोबाईल घेतला किंवा बढती मिळाली की, माणूस काही काळ सुखावतो, पण थोड्याच दिवसांत ही आग पुन्हा भडकते आणि ‘आता पुढचे काय?’ ही नवी इच्छा जन्म घेते. इच्छांची पूर्तता करून इच्छा कधीच संपत नाहीत, हे सत्य ‘दुष्पूरेणानलेन‘ या शब्दातून स्पष्ट होते.
• शत्रूची ओळख (Recognizing the Threat): जोपर्यंत आपण ‘इच्छेच्या पूर्ततेत सुख आहे‘ या भ्रमात राहतो, तोपर्यंत आपण आगीत इंधन ओतत राहतो. जेव्हा आपण ओळखतो की ही इच्छाच मुळी आपला ‘नित्य वैरी‘ आहे आणि ती कधीच तृप्त होणार नाही, तेव्हाच आपण तिच्यापासून स्वतःला अलिप्त (Detach) ठेवू शकतो.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून स्पष्ट होते की ‘काम‘ (वासना) हा आपला तात्पुरता नाही, तर कायमचा शत्रू आहे. तो अग्नीसारखा आहे; त्याला जितके पुरवाल, तितका तो अधिक भडकतो. ज्ञानी माणसाला या शत्रूचे खरे स्वरूप माहीत असते, पण तरीही हा ‘काम‘ इतका प्रबळ आहे की तो विवेकावर पडदा टाकून माणसाला स्वतःचा गुलाम बनवतोच.

९. पुढील वाटचाल