अध्याय ३ रा – श्लोक – १० वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील १० व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (९ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ‘यज्ञार्थ कर्म‘ केल्याने माणूस बंधनातून मुक्त होतो, हा सिद्धांत मांडला. हे ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात प्रश्न निर्माण झाला की, “हा ‘यज्ञ‘ म्हणजे नक्की काय? तो कुठून आला? आणि मी तो का करावा?” या अत्यंत महत्त्वाच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी श्रीकृष्ण या १० व्या श्लोकात थेट सृष्टीच्या आरंभाची (Creation of the Universe) कथा सांगत आहेत. ते स्पष्ट करतात की, यज्ञ हा कोणी नंतर लादलेला नियम नसून, तो सृष्टीच्या निर्मितीपासूनच मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. ब्रह्मदेवाने (प्रजापतीने) मनुष्य आणि यज्ञ यांना एकत्रच जन्माला घातले आणि त्यांच्या परस्पर सहकार्यानेच जगाचा विकास होईल, असा निसर्गनियमच घालून दिला.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।

अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥

संधी विग्रह

सह-यज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरा उवाच प्रजापतिः ।

अनेन प्रसविष्यध्वम् एषः वः अस्तु इष्ट-काम-धुक् ॥ १० ॥

३. शब्दार्थ

• सह-यज्ञाः = यज्ञासह (यज्ञाच्या भावनेसोबत)
• प्रजाः = प्रजा (मनुष्य आणि इतर प्राणी)
• सृष्ट्वा = निर्माण करून
• पुरा = प्राचीन काळी (सृष्टीच्या आरंभी / कल्पाच्या सुरुवातीला)
• उवाच = म्हणाला
• प्रजापतिः = प्रजापतीने (ब्रह्मदेवाने / विश्वकर्त्याने)
• अनेन = याने (या यज्ञाद्वारे / निस्वार्थ कर्तव्याद्वारे)
• प्रसविष्यध्वम् = तुमची वाढ (वृद्धी/प्रगती) होवो
• एषः = हा (यज्ञ)
• वः = तुम्हाला (तुमच्यासाठी)
• अस्तु = असो / ठरो
• इष्ट-काम-धुक् = इच्छित कामना पूर्ण करणारा (कामधेनू)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “सृष्टीच्या आरंभी प्रजापतीने (ब्रह्मदेवाने) ‘यज्ञासह‘ प्रजा निर्माण केली आणि म्हटले, ‘या यज्ञाद्वारे (निस्वार्थ कर्तव्याद्वारे) तुम्ही आपली वृद्धी करा, आणि हा यज्ञ तुमच्यासाठी इच्छित फळ देणारी कामधेनू ठरो!‘”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत सखोल अर्थ उलगडतात. ते म्हणतात की, प्रजापतीने मनुष्याला नुसतेच जन्माला घातले नाही, तर त्याला त्याच्या वर्ण आणि आश्रमानुसार ‘स्वधर्म‘ (कर्तव्य) देखील दिला. हा स्वधर्म म्हणजेच यज्ञ. मनुष्य जेव्हा स्वतःच्या स्वार्थापलीकडे जाऊन आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडतो, तेव्हा तो यज्ञाचेच आचरण करत असतो. हा यज्ञच मनुष्याच्या सर्व भौतिक आणि आध्यात्मिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी ‘कामधेनू‘सारखा (सर्व इच्छा पूर्ण करणारा) ठरतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या श्लोकाचे अत्यंत गोड आणि सोपे विवेचन केले आहे. माऊली म्हणतात की, ब्रह्मदेवाने सर्व जीवांना निर्माण करतानाच त्यांच्यामध्ये ‘स्वधर्म‘ (यज्ञ) रुजवला. माऊली दृष्टांत देतात की, ज्याप्रमाणे कामधेनू सर्व इच्छा पूर्ण करते, तसाच हा यज्ञ (स्वतःचे विहित कर्तव्य) आहे. जो माणूस आपले कर्तव्य निस्वार्थ भावनेने करतो, त्याला जीवनात कशाचीही कमतरता भासत नाही. सृष्टीच्या निर्मात्यानेच माणसाला यज्ञाचा (कर्तव्यपालनाचा) आश्रय घेण्याचा आदेश दिला आहे, त्यामुळे जो कर्तव्यात कसूर करतो तो निर्मात्याच्याच आज्ञेचे उल्लंघन करतो.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• सहजीवन आणि परस्पर अवलंबित्व (Symbiosis & Ecology): ‘सहयज्ञाः‘ हा शब्द निसर्गातील सहजीवनाचे (Ecosystem) प्रतीक आहे. जगात कोणतीही गोष्ट एकटी जगू शकत नाही. झाडे ऑक्सिजन देतात, आपण कार्बन डायऑक्साइड देतो; नद्या पाणी देतात, आपण पर्यावरणाचे रक्षण करतो. हे ‘घेणे आणि देणे‘ म्हणजेच खरा यज्ञ आहे.
• कर्तव्य हीच कामधेनू (Duty is the Wish-fulfilling Cow): कामधेनू ही एक पौराणिक गाय आहे जी सर्व इच्छा पूर्ण करते. गीतेने स्पष्ट केले आहे की बाहेर कुठेही कामधेनू शोधायची गरज नाही. तुमचे ‘निस्वार्थ कर्तव्य‘ हीच तुमची कामधेनू आहे. तुम्ही जर तुमचे काम १००% क्षमतेने आणि प्रामाणिकपणे केले, तर तेच काम तुम्हाला यश, संपत्ती आणि शांती मिळवून देईल.
• सृष्टीचा नियम (Law of Nature): सूर्य स्वतःसाठी प्रकाशत नाही, नद्या स्वतःचे पाणी पीत नाहीत. निसर्गातील प्रत्येक घटक दुसऱ्यासाठी ‘यज्ञ‘ करत असतो. माणसालाही बुद्धी दिली आहे, त्यामुळे त्यानेही केवळ स्वतःसाठी न जगता समाजाच्या आणि सृष्टीच्या हितासाठी आपले योगदान देणे, हाच ब्रह्मदेवाचा मूळ उद्देश आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी अत्यंत स्पष्ट केले आहे की, ‘यज्ञ‘ हे मनुष्य निर्मित कर्मकांड नाही, तर सृष्टीच्या निर्मितीची मूलभूत कल्पना वा पाया आहे. आपले कर्तव्य दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी निस्वार्थपणे करणे, हाच जीवनाचा मूळ नियम आहे. जो या नियमाचे पालन करेल, त्याचीच प्रगती होईल आणि त्याच्याच सर्व इच्छा पूर्ण होतील.

९. पुढील वाटचाल