अध्याय ३ रा – श्लोक – १ ला

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील १ ल्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

दुसऱ्या अध्यायात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला दोन गोष्टी सांगितल्या. एकीकडे त्यांनी ‘स्थितप्रज्ञ‘ माणसाची लक्षणे सांगताना बुद्धीच्या आणि ज्ञानाच्या श्रेष्ठत्वावर भर दिला. तर दुसरीकडे, त्यांनी अर्जुनाला क्षत्रिय धर्मानुसार ‘युद्ध कर‘ असेही सांगितले. श्रीकृष्णांचा हा उपदेश ऐकून अर्जुन पूर्णपणे गोंधळून गेला आहे. त्याला वाटते की, जर ‘बुद्धी‘ (ज्ञान/शांती) श्रेष्ठ आहे, तर मग ‘युद्ध‘ (कर्म/हिंसा) कशासाठी करायचे? या गोंधळातूनच अर्जुन श्रीकृष्णांना एक अत्यंत तार्किक आणि थेट प्रश्न विचारतो, ज्यातून तिसऱ्या ‘कर्मयोग‘ अध्यायाची सुरुवात होते.

 

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

अर्जुन उवाच ।

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।

तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥

संधी विग्रह

अर्जुनः उवाच ।

ज्यायसी चेत् कर्मणः ते मता बुद्धिः जनार्दन ।

तत् किम् कर्मणि घोरे माम् नियोजयसि केशव ॥ १ ॥

 

३. शब्दार्थ

• अर्जुनः उवाच = अर्जुन म्हणाला
• ज्यायसी = श्रेष्ठ / उत्तम
• चेत् = जर
• कर्मणः = कर्मापेक्षा (सकाम कर्मापेक्षा)
• ते = तुझ्या
• मता = मते
• बुद्धिः = बुद्धी / ज्ञान / समत्वबुद्धी
• जनार्दन = हे जनार्दना (श्रीकृष्णा)
• तत् = तर मग
• किम् = का? / कशासाठी?
• कर्मणि घोरे = भयंकर (हिंसक) कर्मामध्ये (युद्धात)
• माम् = मला
• नियोजयसि = लावतोस / प्रवृत्त करतोस
• केशव = हे केशवा

 

४. एकसूत्री विश्लेषण

अर्जुन म्हणाला: “हे जनार्दना, जर तुझ्या मते कर्मापेक्षा ‘बुद्धी‘ (ज्ञान) श्रेष्ठ आहे, तर मग हे केशवा, तू मला या भयंकर (युद्धरूपी) कर्मात का ढकलत आहेस?”

 

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकाचे विवेचन करताना अर्जुनाची मनःस्थिती स्पष्ट करतात. आचार्यांच्या मते, अर्जुनाचा असा समज झाला आहे की ‘ज्ञान‘ (बुद्धी) आणि ‘कर्म‘ हे दोन पूर्णपणे वेगळे आणि परस्परविरोधी मार्ग आहेत. त्याला वाटते की जर ज्ञानानेच मुक्ती आणि शांती मिळते, तर मग घोर आणि हिंसक कर्मात पडण्याची काय गरज? श्रीकृष्णांनी निष्काम कर्मयोगाची जी ‘समत्वबुद्धी‘ (कर्म करत असतानाही फळाची आशा न ठेवण्याची बुद्धी) सांगितली होती, ती अर्जुनाला समजलेली नाही. तो ‘बुद्धी‘चा अर्थ केवळ ‘संन्यास‘ किंवा ‘ज्ञान‘ असा घेत आहे, आणि म्हणूनच त्याला श्रीकृष्णांच्या उपदेशात विरोधाभास वाटत आहे.

 

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी अर्जुनाचा हा गोंधळ अतिशय जिवंतपणे मांडला आहे. माऊली म्हणतात की अर्जुन श्रीकृष्णांवर थोडासा रागावलाही आहे. अर्जुन म्हणतो, “देवा, तुम्हीच सांगता की मनाची शांती श्रेष्ठ आहे, आणि तुम्हीच माझ्या हातात शस्त्र देऊन मला नातेवाईकांना मारायला सांगता! तुम्हीच मला मोहातून बाहेर काढता आणि पुन्हा युद्धरूपी भयानक कर्मात ढकलता, हे कसे काय?” माऊलींच्या मते, अर्जुन ज्ञानाला ‘अमृत‘ आणि युद्धाला (कर्मासाठी) ‘विष‘ मानत आहे आणि विचारत आहे की जर मला अमृत द्यायचेच आहे, तर त्यात हे कर्माचे विष का मिसळत आहात?

 

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• आपलाही तोच गोंधळ (The Universal Dilemma): अर्जुनाचा हा प्रश्न फक्त रणांगणावरचा नाही, तर आपल्या रोजच्या आयुष्यातील आहे. बऱ्याचदा आपल्याला वाटते की अध्यात्म म्हणजे फक्त ध्यान करणे, पुस्तके वाचणे किंवा मंदिरात बसणे (ज्ञानमार्ग). मग नोकरी, व्यवसाय, कॉर्पोरेट जगातील संघर्ष, सांसारिक जबाबदाऱ्या (कर्म) यात का पडावे? हा ज्ञान विरुद्ध कर्म असा गोंधळ आपल्या सर्वांच्या मनात असतो.
• अध्यात्माचा गैरवापर (Escapism): अनेकदा आपण कठीण परिस्थिती किंवा जबाबदारी टाळण्यासाठी ‘ज्ञानाचा‘ किंवा ‘शांतीचा‘ आधार घेतो. अर्जुनाला युद्ध नको आहे, म्हणून तो श्रीकृष्णांनाच त्यांच्या शब्दांत पकडण्याचा प्रयत्न करत आहे की, “तूच तर म्हणालास ज्ञान श्रेष्ठ आहे, मग मी युद्ध का करू?”
• प्रश्न विचारण्याचे धाडस (The Ideal Student): अर्जुनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तो आपला गोंधळ लपवत नाही. गुरूकडून आलेला उपदेश न समजल्यास तो नम्रपणे पण थेट प्रश्न विचारतो. शंकांचे निरसन करून घेणे ही प्रगतीची पहिली पायरी आहे.

 

८. निष्कर्ष

दुसऱ्या अध्यायातील उपदेश ऐकून अर्जुनाची समजूत अशी झाली आहे की ज्ञान आणि कर्म या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत आणि ज्ञानानेच शांती मिळते. त्यामुळे कठीण कर्मापासून पळून जाण्यासाठी त्याने हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न विचारला आहे, ज्यातून जगाला ‘कर्मयोगाचे‘ महान तत्त्वज्ञान मिळणार आहे.

 

९. पुढील वाटचाल