श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील २३
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की त्यांना
स्वतःसाठी काहीही मिळवायचे नाही,
तरीही
ते अहोरात्र कर्मात मग्न असतात. यावर साहजिकच विचार येतो की, जर भगवंताने काही काळ काम थांबवले, तर काय बिघडेल? या अत्यंत गंभीर प्रश्नाचे उत्तर श्रीकृष्ण
या २३ व्या श्लोकात देत आहेत. येथे ते नेतृत्वाची जबाबदारी आणि एका श्रेष्ठ
व्यक्तीच्या आळसाचा संपूर्ण समाजावर कसा घातक परिणाम होऊ शकतो, हे अत्यंत स्पष्टपणे समजावून सांगत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥
२३ ॥
संधी विग्रह
यदि हि अहम् न वर्तेयम्
जातु कर्मणि अतन्द्रितः ।
मम वर्त्म अनुवर्तन्ते
मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥
३. शब्दार्थ
- यदि = जर
- हि = खरोखरच
- अहम् = मी (श्रीकृष्ण)
- न = नाही
- वर्तेयम् = वागलो / मग्न
राहिलो
- जातु = कधीही
- कर्मणि = कर्मामध्ये
- अतन्द्रितः = सावधपणे / आळस न
करता (तंद्रा म्हणजे आळस)
- मम = माझ्या
- वर्त्म = मार्गाचे /
पावलांचे
- अनुवर्तन्ते = अनुकरण करतील
- मनुष्याः = सर्व मनुष्य (लोक)
- पार्थ = हे पार्था
- सर्वशः = सर्व प्रकारे
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था, जर कधी मी सावध राहून (आळस झटकून)
कर्मामध्ये मग्न राहिलो नाही, तर सर्व मनुष्य
सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाचे अनुकरण करतील (म्हणजे तेही आळशी बनून विहित कर्म
सोडून देतील).”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत महत्त्वाचा
विचार मांडतात. त्यांच्या मते, श्रीकृष्ण हे
जगाचे सर्वोच्च आदर्श (Leader) आहेत. जर
त्यांनीच कर्माचा त्याग केला किंवा आळस केला,
तर
अज्ञानी लोक त्यांना प्रमाण मानून स्वतःच्या स्वधर्माचा (कर्तव्याचा) त्याग करतील.
यामुळे जगात धर्म नष्ट होऊन अधर्म माजेल. ईश्वराला स्वतःसाठी काहीही नको असले तरी, लोकांच्या कल्याणासाठी (लोकसंग्रहासाठी)
त्याला सतत आणि सावधपणे (अतन्द्रित:) कर्म करावेच लागते.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी याचा अर्थ अत्यंत ओघवत्या शब्दांत
सांगितला आहे. माऊली म्हणतात की,
सामान्य
लोक नेहमी मोठ्या माणसांच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालतात. जर प्रत्यक्ष ईश्वरानेच
काम करण्याचे सोडून दिले, तर सामान्य लोक
जे आधीच कर्माचा कंटाळा करतात, ते पूर्णपणे
कामचुकार बनतील. यामुळे समाजाची सर्व घडी विस्कटेल. म्हणून जो स्वतःला पूर्णत्वाला
पोहोचलेला मानतो, त्याची
जबाबदारी अधिक वाढते; त्याने सामान्य
लोकांसाठी एक आदर्श घालून दिलाच पाहिजे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- नेतृत्वाची
जबाबदारी (Burden
of Leadership): नेता जे
करतो, त्याचे
परिणाम फक्त त्याच्यापुरते मर्यादित नसतात, तर ते संपूर्ण टीमवर किंवा समाजावर होतात. ‘अतन्द्रित:‘ (सावधपणे / आळस न
करता) हा शब्द खूप महत्त्वाचा आहे. नेत्याला किंवा घरातील मोठ्या माणसाला
कधीही आळस करण्याची किंवा बेजबाबदारपणे वागण्याची मुभा नसते.
- एका
कृतीचा प्रभाव (Ripple
Effect): अनेकदा
आपण विचार करतो की, “मी
एकट्याने नियम मोडला तर काय बिघडणार आहे?” पण श्रीकृष्णांचा सिद्धांत सांगतो की तुमची कृती
इतरांसाठी एक ‘प्रमाण‘ बनते. तुम्ही
चुकीचे वागलात की इतर लोक त्याचे समर्थन म्हणून वापरतात आणि तोच कित्ता
गिरवतात.
- सावधगिरी
(Vigilance in
Action): कर्म करणे
जेवढे महत्त्वाचे आहे, तेवढेच ते
‘सावधपणे‘ करणे महत्त्वाचे
आहे. श्रेष्ठ व्यक्तीने अत्यंत डोळसपणे आणि आपल्या कृतीच्या दूरगामी
परिणामांचा विचार करूनच पावले उचलली पाहिजेत.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले आहे की, महान व्यक्तीच्या एका चुकीच्या किंवा आळशी
कृतीचा परिणाम संपूर्ण समाजाच्या अधोगतीत होऊ शकतो. समाजाला योग्य मार्गावर
ठेवण्यासाठी ज्ञानी आणि श्रेष्ठ व्यक्तीने अत्यंत सावधगिरीने कर्म करत राहणे, हे एक अटळ सामाजिक कर्तव्य आहे.
९. पुढील वाटचाल
“जर मी कर्म
केले नाही तर लोक माझे अनुकरण करतील,”
हे
सांगितल्यावर श्रीकृष्ण पुढील २४ व्या श्लोकात या आळसाचा किंवा कर्म न करण्याचा
अंतिम परिणाम काय होईल, हे अत्यंत
स्पष्टपणे सांगणार आहेत. “जर मी कर्म केले नाही, तर हे सर्व लोक नष्ट होतील आणि मी संकर
(गोंधळ) निर्माण करणारा ठरेन.” समाजाच्या विनाशाचे मूळ कशात असते, याचा अत्यंत गंभीर इशारा भगवान श्रीकृष्ण
पुढील २४ व्या श्लोकात देणार आहेत.