श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील १७
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (१६ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी अत्यंत
परखडपणे सांगितले की, जो मनुष्य
कर्तव्य करत नाही आणि केवळ इंद्रियांच्या सुखात मग्न असतो, त्याचे जीवन व्यर्थ आहे. पण यावर एक
सूक्ष्म शंका निर्माण होते की,
“जो मनुष्य आत्मज्ञानी झाला आहे,
ज्याला
बाह्य जगात आणि इंद्रियांच्या सुखात कोणताही रस उरलेला नाही आणि जो स्वतःच्याच
आत्म्यात पूर्णपणे तृप्त आहे, काय त्यालाही
हे सृष्टीचक्र चालवण्यासाठी कर्म करणे बंधनकारक आहे?” या अत्यंत महत्त्वाच्या शंकेचे निरसन भगवान श्रीकृष्ण या १७
व्या श्लोकात करत आहेत. ज्ञानी आणि आत्मानंदात मग्न असणाऱ्या माणसाची स्थिती कशी
असते आणि तो कर्माच्या बंधनातून कसा पूर्णपणे मुक्त होतो, हे श्रीकृष्ण येथे स्पष्ट करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥
१७ ॥
संधी विग्रह
यः तु आत्म-रतिः एव स्यात् आत्म-तृप्तः च मानवः ।
आत्मनि एव च सन्तुष्टः तस्य कार्यम् न विद्यते ॥ १७ ॥
३. शब्दार्थ
·
यः = जो (मनुष्य)
·
तु = परंतु
(मागील श्लोकातील अज्ञानी माणसापेक्षा वेगळा)
·
आत्म-रतिः = स्वतःच्या
आत्म्यातच रममाण होणारा (ज्याला बाह्य विषयात रस नाही)
·
एव = च (केवळ)
·
स्यात् = असतो
·
आत्म-तृप्तः = आत्म्याच्या
ठिकाणीच तृप्त / समाधानी
·
च = आणि
·
मानवः = मनुष्य
·
आत्मनि =
आत्म्यामध्येच
·
एव = च
·
च = आणि
·
सन्तुष्टः = पूर्णपणे
संतुष्ट / आनंदी
·
तस्य = त्याचे /
त्याच्यासाठी
·
कार्यम् = कोणतेही
कर्तव्य / विहित कर्म
·
न विद्यते = शिल्लक राहत
नाही / अस्तित्वात नसते
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “परंतु जो मनुष्य केवळ
स्वतःच्या आत्म्यातच रममाण असतो,
आत्म्याच्या
ठिकाणीच पूर्णपणे तृप्त असतो आणि आत्मज्ञानातच पूर्ण संतुष्ट असतो, त्याच्यासाठी जगात कोणतेही कर्तव्य (कर्म)
शिल्लक राहत नाही.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत सखोल विचार
मांडतात. त्यांच्या मते, कर्म आणि
कर्तव्य हे अज्ञानी किंवा साधक अवस्थेत असलेल्या माणसांसाठी आहे, ज्यांना ‘अंतःकरण शुद्धी‘
(मनाची शुद्धता) करायची आहे. पण ज्या मनुष्याला आत्मज्ञान झाले आहे, ज्याचे अज्ञान पूर्णपणे नष्ट झाले आहे, त्याला आता नव्याने काहीही मिळवायचे नसते.
ज्याप्रमाणे रोग बरा झाल्यावर औषधाची गरज उरत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर अंतःकरण
शुद्धीसाठी केल्या जाणाऱ्या विहित कर्मांची (यज्ञाची) ज्ञानी माणसाला कोणतीही
आवश्यकता उरत नाही. तो सर्व वैदिक विधी आणि बंधनांच्या पलीकडे गेलेला असतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या ज्ञानी माणसाची अवस्था अत्यंत
सुंदर दृष्टांतांतून उलगडली आहे. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा माणूस पूर्णपणे जेवून तृप्त झाला की, त्याला
अन्नाची गरज उरत नाही, किंवा चालून
चालून इच्छित मुक्कामावर पोहोचल्यावर जसा प्रवासाचा शीण संपतो, अगदी तसेच या आत्मज्ञानी माणसाचे असते.
त्याने जीवनाचे अंतिम ध्येय (आत्मप्राप्ती) साध्य केलेले असते. कर्माचा मूळ
उद्देशच ईश्वरापर्यंत पोहोचणे हा आहे;
जेव्हा
तो ईश्वराशी एकरूपच झाला आहे, तेव्हा
त्याच्यासाठी कर्माची कोणतीही धावपळ किंवा ‘कार्य‘ शिल्लक राहत नाही.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
·
गरजा आणि कर्तव्ये (Desire drives Duty): सामान्य माणूस कर्म का
करतो? कारण त्याला काहीतरी
हवे असते (पैसा, प्रतिष्ठा, पुण्य). कर्माच्या मुळाशी काहीतरी ‘कमतरता‘ किंवा ‘अपूर्णता‘ असते. पण जो माणूस ‘आत्मतृप्त‘ आहे, ज्याला आतूनच
पूर्णत्वाची जाणीव झाली आहे, त्याच्या सर्व
गरजा संपतात. गरज नसताना कर्म करण्याचे कोणतेही दडपण त्याच्यावर नसते.
·
खऱ्या आनंदाचा स्रोत (Inner Source of Joy): मागील श्लोकात
सांगितलेला ‘इन्द्रियाराम‘ (इंद्रियांचे चोचले पुरवणारा) माणूस बाह्य
जगावर अवलंबून असतो. पण या श्लोकातील ज्ञानी माणूस ‘आत्मरति:‘
आहे.
त्याचा आनंद त्याच्या आतच आहे. जेव्हा आनंदाचा झरा आतूनच वाहू लागतो, तेव्हा बाह्य जगात सुखासाठी भटकण्याची
(कर्म करण्याची) गरज पडत नाही.
·
आळस आणि पूर्णत्व यातील
फरक (Laziness vs.
Transcendence): अज्ञानी माणूस आळसामुळे (तमोगुणामुळे) कर्म टाळतो, तर ज्ञानी माणूस पूर्णत्वामुळे कर्माच्या
पलीकडे जातो. ज्ञानी माणसाचे कर्म सुटणे हा पलायनवाद नसून, ती साध्य झालेली सर्वोच्च अवस्था आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले आहे की, कर्मयोग आणि यज्ञाचे चक्र हे त्या
लोकांसाठी बंधनकारक आहे जे अजूनही अज्ञानात आहेत आणि ज्यांना सिद्धी मिळवायची आहे.
परंतु जो मनुष्य आत्मज्ञानाने परिपूर्ण,
तृप्त
आणि संतुष्ट झाला आहे, तो सर्व भौतिक
आणि सांसारिक कर्तव्यांतून (Duty)
कायमचा
मुक्त होतो. त्याच्यासाठी कोणतेही कर्म ‘बंधन‘ म्हणून उरत नाही.
९. पुढील वाटचाल
“ज्ञानी माणसाला
कोणतेही कर्तव्य शिल्लक राहत नाही,”
हे
ऐकल्यावर आणखी एक प्रश्न उभा राहतो. “जर ज्ञानी माणसाला कर्तव्य नाही, तर मग तो कर्म करून काही मिळवू शकतो का? किंवा कर्म न केल्यामुळे त्याचे काही
नुकसान होते का? त्याचे या
जगातील इतर लोकांशी किंवा प्रकृतीशी काही नाते उरते की नाही?” या शंकेचे निरसन भगवान
श्रीकृष्ण पुढील १८ व्या श्लोकात करणार आहेत. तिथे ते सांगतील की, अशा आत्मज्ञानी माणसाचा कर्म करण्यात
कोणताही स्वार्थ नसतो आणि कर्म न करण्यातही कोणताही तोटा नसतो; तसेच तो कोणत्याही प्राण्यावर कशासाठीही
अवलंबून नसतो. ज्ञानी माणसाची ही पूर्णपणे ‘स्वतंत्र आणि
निर्भय‘ अवस्था पुढील श्लोकात
पाहायला मिळेल.