अध्याय ३ रा – श्लोक – २२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील २२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (२१ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी अत्यंत महत्त्वाचा मानसशास्त्रीय सिद्धांत सांगितला की, श्रेष्ठ माणूस जसे आचरण करतो, सामान्य समाज तशीच त्याची नक्कल करतो. त्यामुळे समाजापुढे आदर्श निर्माण करण्यासाठी ज्ञानी माणसाने कर्म केलेच पाहिजे. हे ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात साहजिकच विचार येऊ शकतो की, “कृष्णा, तू मला जनकाचे आणि इतर श्रेष्ठ माणसांचे उदाहरण देऊन कर्म करायला सांगत आहेस. पण तू स्वतः काय करतोस? तू तर साक्षात देव आहेस, मग तू स्वतः काही कर्म करतोस का?” अर्जुनाच्या न बोललेल्या या प्रश्नाचे अत्यंत गोड आणि स्वतःचेच उदाहरण देऊन भगवान श्रीकृष्ण या २२ व्या श्लोकात उत्तर देत आहेत. जगात ‘लीडरशिप‘ (नेतृत्व) कशी असावी, याचा सर्वात मोठा आणि प्रत्यक्ष वस्तुपाठ श्रीकृष्ण स्वतःच्या आचरणातून येथे मांडत आहेत.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।

नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

संधी विग्रह

न मे पार्थ अस्ति कर्तव्यम् त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।

न अनवाप्तम् अवाप्तव्यम् वर्ते एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

३. शब्दार्थ

• न = नाही
• मे = माझे / माझ्यासाठी
• पार्थ = हे पार्था (अर्जुना)
• अस्ति = आहे
• कर्तव्यम् = कर्तव्य (करण्यायोग्य काम)
• त्रिषु लोकेषु = तिन्ही लोकांत (स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ लोकात)
• किञ्चन = काहीही (थोडेसेही)
• न = नाही
• अनवाप्तम् = न मिळालेले (अप्राप्त)
• अवाप्तव्यम् = मिळवण्यायोग्य
• वर्ते एव च कर्मणि = तरीही मी कर्मातच मग्न असतो (कर्म करतच राहतो)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था (अर्जुना), या तिन्ही लोकांत माझे स्वतःचे असे कोणतेही कर्तव्य शिल्लक नाही, तसेच मला न मिळालेले आणि नव्याने मिळवण्यासारखे काहीही बाकी नाही; तरीही मी निरंतर कर्म करतच असतो.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ईश्वराच्या ‘नित्य-तृप्त‘ अवस्थेवर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, माणसाला कर्म करण्याची गरज पडते कारण त्याच्या अनेक इच्छा अपूर्ण असतात. पण जो स्वतः या तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे, त्याला स्वतःसाठी काय मिळवायचे असणार? तो पूर्णपणे आप्तकाम (ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण आहेत असा) आहे. त्याला कर्म करण्याची किंवा न करण्याची कोणतीही सक्ती नाही. तरीही, केवळ जगाचा गाडा सुरळीत चालावा आणि अज्ञानी लोकांनी आळसाच्या आहारी जाऊ नये, म्हणून परमेश्वर स्वतः अवतार घेऊन अहोरात्र कर्मात मग्न राहतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी श्रीकृष्णांच्या या भूमिकेचे अत्यंत कौतुक केले आहे. माऊली म्हणतात की, श्रीकृष्ण हा विश्वाचा मालक आहे, त्याच्या एका संकल्पाने सर्व काही घडू शकते. तरीही तो अर्जुनाचा सारथी बनून रथावर बसला आहे आणि घोड्यांचे लगाम हातात धरून सामान्य माणसासारखे काम करत आहे. “मी तर पूर्णकाम आहे, मला कशाचीच उणीव नाही, पण तरीही मी या संसारात राबराब राबतो आहे,” असे श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावत आहेत. स्वतः उदाहरणादाखल उभे राहून श्रीकृष्ण अर्जुनाचा आळस आणि पळपुटेपणा दूर करत आहेत.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• नेतृत्वाचा सर्वोच्च आदर्श (The Ultimate Role Model): खरा नेता तोच असतो, जो स्वतः मैदानात उतरून काम करतो. अनेकदा संस्थाचालक, कंपनीचे सीईओ किंवा घरातील मोठी माणसे एकदा यशस्वी झाली की काम करणे सोडून देतात. पण श्रीकृष्ण दाखवून देतात की, तुम्ही कितीही मोठे झालात, तरी तुम्हाला कर्म सोडण्याचा अधिकार नाही.
• पूर्णत्वातून कृती (Action out of Completeness): आपण सामान्य माणसे काहीतरी ‘मिळवण्यासाठी‘ (Out of Incompleteness) काम करतो. पण श्रीकृष्ण काहीही मिळवण्यासाठी काम करत नाहीत, तर ते प्रेमापोटी आणि जबाबदारीपोटी काम करतात. जेव्हा माणूस स्वतःच्या स्वार्थाच्या पलीकडे जाऊन केवळ समाजाच्या भल्यासाठी राबतो, तेव्हा तो श्रीकृष्णांच्या पातळीवर पोहोचतो.
• कोणतीही सबब नाही (No Excuses): जर साक्षात ईश्वराला या जगात ‘सुट्टी‘ नाही किंवा तो कामातून पळवाटा शोधत नाही, तर आपण सामान्य माणसांनी कामाचा कंटाळा का करावा? “मला आता सर्व काही मिळाले आहे, आता मी काम का करू?” हा अहंकार श्रीकृष्णांनी इथे पूर्णपणे मोडून काढला आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी हे सिद्ध केले आहे की, कर्म हे केवळ गरजा पूर्ण करण्याचे साधन नसून, ते अस्तित्वाचे लक्षण आहे. त्यांनी स्वतःला सर्वोच्च आदर्शाच्या (Role Model) रूपात अर्जुनासमोर उभे केले आहे. “जेव्हा मला कशाचीच गरज नसताना मी अहोरात्र कर्म करतो, तेव्हा तू (अर्जुन) स्वतःच्या कर्तव्यापासून कसा पळ काढू शकतोस?” हा अत्यंत बोचरा पण प्रेरणादायी सवाल श्रीकृष्णांनी इथे उभा केला आहे.

९. पुढील वाटचाल