अध्याय ३ रा – श्लोक – ५ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ५ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (४ थ्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, केवळ कर्मे सोडून दिल्याने कोणी संन्यासी होत नाही आणि माणसाला शांती मिळत नाही. हे ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात साहजिकच हा प्रश्न निर्माण झाला की, “जर मला युद्ध करायचेच नसेल, तर मी शस्त्रे खाली ठेवून, काहीही न करता स्वस्थ का बसू नये?” अर्जुनाची ही पळवाट कायमची बंद करण्यासाठी श्रीकृष्ण या ५ व्या श्लोकात निसर्गाचा एक अत्यंत कठोर आणि अटळ नियम (Law of Nature) सांगत आहेत. ते स्पष्ट करतात की, ‘काहीही न करणे‘ ही माणसासाठी शक्य असलेली गोष्टच नाही. जोपर्यंत माणसाचा श्वास सुरू आहे, तोपर्यंत निसर्ग त्याच्याकडून काही ना काही कर्म करवून घेतोच. मी काहीही करत नाही असा दावा करणे सुद्धा एक कर्म आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।

कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥

संधी विग्रह

न हि कश्चित् क्षणम् अपि जातु तिष्ठति अकर्म-कृत् ।

कार्यते हि अवशः कर्म सर्वः प्रकृति-जैः गुणैः ॥ ५ ॥

३. शब्दार्थ

• न हि = खरोखरच नाही
• कश्चित् = कोणीही (मनुष्य)
• क्षणम् अपि = एका क्षणासाठीही (अगदी अल्प काळासाठीही)
• जातु = कधीही
• तिष्ठति = राहतो / राहू शकतो
• अकर्म-कृत् = कर्म न करता (काहीही न करता)
• कार्यते = करायला भाग पाडले जाते / करवून घेतले जाते
• हि = कारण
• अवशः = परवश होऊन / निसर्गाच्या अधीन होऊन (इच्छा नसतानाही)
• कर्म = कर्म / कृती
• सर्वः = सर्व प्राणीमात्र / सर्व मनुष्य
• प्रकृति-जैः = प्रकृतीपासून (निसर्गातून) निर्माण झालेल्या
• गुणैः = (सत्त्व, रज, तम) या तीन गुणांकडून

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “कोणताही मनुष्य कोणत्याही अवस्थेत एका क्षणासाठीही कर्म केल्यावाचून राहू शकत नाही; कारण प्रत्येक माणसाला त्याच्या प्रकृतीनुसार निर्माण झालेले (सत्त्व, रज आणि तम) गुण परवश करून त्याच्याकडून काही ना काही कर्म करवून घेतातच.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावर भाष्य करताना ‘अकर्म‘ (पूर्णपणे निष्क्रियता) ही संकल्पनाच कशी अशक्य आहे, हे समजावतात. अज्ञानी मनुष्य जोपर्यंत देह आणि बुद्धीच्या तावडीत आहे, तोपर्यंत तो प्रकृतीच्या (निसर्गाच्या) गुणांनी बांधलेला असतो. झोपणे, श्वास घेणे, विचार करणे ही सुद्धा कर्मेच आहेत. केवळ शारीरीक हालचाल थांबवली, तरी मन आतून वेगाने पळत असतेच. त्यामुळे जोपर्यंत आत्मज्ञान होऊन मनुष्य ‘गुणातीत‘ (गुणांच्या पलीकडे) जात नाही, तोपर्यंत प्रकृती त्याच्याकडून सक्तीने कर्म करवून घेते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी हा विषय अत्यंत सुंदर दृष्टांत देऊन स्पष्ट केला आहे. माऊली म्हणतात की, वाऱ्याच्या लहरीवर उडणारे वाळलेले पान स्वतःच्या इच्छेने उडत नसते, तर वारा त्याला जिथे नेईल तिथे ते जाते. अगदी तसेच, मनुष्य हा प्रकृतीच्या (सत्त्व, रज, तम या गुणांच्या) हातातले बाहुले आहे. मनुष्य नुसता डोळे मिटून बसला, तरी त्याचे श्वासोच्छ्वास सुरूच असतात, शरीरातील रक्तप्रवाह सुरूच असतो आणि मनात विचारांचे चक्र फिरत असतेच. त्यामुळे ‘मी काहीही करणार नाही‘ असा अहंकार बाळगणे हा केवळ मूर्खपणा आहे, कारण माणसाची प्रकृती त्याला स्वस्थ बसूच देत नाही.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• निसर्गाचा कायदा (System Idle State): जसे एखाद्या यंत्राचे (उदा. कॉम्प्युटर किंवा गाडीचे इंजिन) बाह्य काम थांबवले तरी त्याचे अंतर्गत कार्य (Idle State मधील प्रोसेस) सुरूच असते, तसेच मानवी देहाचे आणि मनाचे आहे. ‘काहीही न करणे‘ ही मानवी अस्तित्वात शक्य असलेली गोष्ट नाही. श्वास घेणे, पाहणे, ऐकणे, एवढेच काय तर झोपणे हे देखील कर्मच आहे.
• विचारांचे कर्म (Mental Action): आपण शरीराने एका जागी बसून राहिलो, तरी आपले मन भूतकाळातील आठवणी किंवा भविष्यातील योजना यात गुंतलेले असते. शारीरिक निष्क्रियता म्हणजे कर्मशून्यता नव्हे; मानसिक पातळीवर आपण सतत ‘कर्ते‘ असतोच.
• गुणांचा प्रभाव (Driven by Gunas): माणसाच्या शरीरात त्यावेळी जो गुण प्रबळ असेल (आळस आला तर तमोगुण, महत्त्वाकांक्षा किंवा चंचलता असेल तर रजोगुण, आणि शांतता असेल तर सत्त्वगुण), त्यानुसार तो विचार करतो आणि कृती करतो. या गुणांवर नियंत्रण मिळवणे हा खरा मार्ग आहे, कर्मापासून पळून जाणे हा नाही.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाचा “मी काहीही न करता शांत बसेन” हा युक्तिवाद पूर्णपणे खोडून काढला आहे. जेव्हा ‘कर्म न करणे‘ ही गोष्ट तुमच्या हातातच नाही आणि निसर्ग तुमच्याकडून सक्तीने कर्म करवून घेणारच आहे, तर मग अज्ञानातून किंवा भयाने अयोग्य कर्म करण्यापेक्षा (किंवा नुसते विचार करत बसण्यापेक्षा), जाणीवपूर्वक आणि डोळसपणे आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे, हाच एकमेव शहाणपणाचा मार्ग ठरतो.

९. पुढील वाटचाल