अध्याय ३ रा – श्लोक – ३२ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३२ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३१ व्या) श्लोकात आपण पाहिले की, जे लोक श्रद्धेने आणि असूया न ठेवता भगवंतांनी सांगितलेल्या ‘निष्काम कर्मयोगाच्या‘ सिद्धांताचे पालन करतात, ते कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतात. परंतु जगात सर्वच लोक असे समजूतदार नसतात. काही जण अहंकारामुळे किंवा संशयी वृत्तीमुळे या उपदेशाकडे दुर्लक्ष करतात, किंवा त्यामध्ये दोष काढतात. अशा नकारात्मक वृत्तीच्या लोकांचे काय होते? त्यांच्या या निर्णयाचा त्यांच्या आयुष्यावर काय परिणाम होतो? या प्रश्नाचे अत्यंत परखड आणि स्पष्ट उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या ३२ व्या श्लोकात देत आहेत. निसर्गाचे आणि कर्माचे नियम नाकारणाऱ्यांची कशी दुर्दशा होते, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।

सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥

संधी विग्रह

ये तु एतत् अभ्यसूयन्तः न अनुतिष्ठन्ति मे मतम् ।

सर्व-ज्ञान-विमूढान् तान् विद्धि नष्टान् अचेतसः ॥ ३२ ॥

३. शब्दार्थ

• ये = जे (जे लोक)
• तु = परंतु
• एतत् = या
• अभ्यसूयन्तः = असूया (दोषबुद्धी) करत
• न = नाही
• अनुतिष्ठन्ति = आचरण करतात (पालन करतात)
• मे = माझ्या
• मतम् = मताचे (कर्मयोगाच्या सिद्धांताचे)
• सर्व-ज्ञान-विमूढान् = सर्व प्रकारच्या ज्ञानाबाबत मोहित/भ्रमित झालेल्या
• तान् = त्यांना
• विद्धि = जाण (समज)
• नष्टान् = नष्ट झालेले (विनाशाकडे जाणारे)
• अचेतसः = अविवेकी (ज्यांची सदसद्विवेकबुद्धी नष्ट झाली आहे)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “परंतु जे लोक असूयेमुळे (दोष काढण्याच्या वृत्तीमुळे) माझ्या या मताचे पालन करत नाहीत, त्या सर्व ज्ञानामध्ये भ्रमित झालेल्या अविवेकी लोकांना तू निश्चितपणे नष्ट झालेले (विनाशाकडे जाणारे) समज.”

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत कडक शब्दांत विश्लेषण करतात. ते स्पष्ट करतात की, भगवंतांचा हा उपदेश केवळ एक ‘सल्ला‘ नसून तो जीवनाचा ‘अटळ नियम‘ आहे. जे लोक ‘अभ्यसूयन्तः‘ म्हणजे अहंकारामुळे “श्रीकृष्ण कोण मला सांगणारे?” अशी असूया मनात धरतात, त्यांचा विनाश अटळ आहे. कारण, ईश्वरी नियमांना नाकारल्यामुळे त्यांची बुद्धी भ्रष्ट होते. ते ‘सर्वज्ञानविमूढ‘ बनतात, म्हणजे त्यांना वाटते की ते खूप हुशार आहेत, पण प्रत्यक्षात ते खऱ्या ज्ञानापासून भरकटलेले असतात. अशा अविवेकी (अचेतसः) लोकांचा आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक अशा दोन्ही स्तरांवर विनाश होतो.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी या अज्ञानी लोकांच्या अवस्थेचे वर्णन अत्यंत भेदक दृष्टांतातून केले आहे. माऊली म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा माणूस सूर्याकडे पाठ फिरवतो आणि स्वतःला अंधारात ढकलून घेतो, अगदी तसेच हे लोक भगवंतांच्या ज्ञानाकडे पाठ फिरवून अज्ञानाच्या अंधारात बुडतात. अमृताचे ताट समोर आले असता, ते नाकारून हट्टाने विष पिणाऱ्या माणसासारखी यांची अवस्था असते. हे लोक जिवंत असूनही मेल्यासारखेच आहेत, कारण त्यांचे ‘चित्त‘ (विवेक) नष्ट झालेले असते.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

• नकारात्मकतेची किंमत (The Cost of Cynicism): समाजात काही लोक असे असतात जे प्रत्येक चांगल्या गोष्टीत किंवा सल्ल्यात फक्त दोषच शोधतात. या ‘असूयेमुळे‘ ते कधीच योग्य मार्गावर चालत नाहीत. ही सततची संशयी आणि नकारात्मक वृत्ती शेवटी त्यांनाच मानसिक आणि भावनिकदृष्ट्या नष्ट करते.
• बौद्धिक भ्रम (Intellectual Blindness): ‘सर्वज्ञानविमूढ‘ ही आजच्या काळातील एक मोठी समस्या आहे. माणसाला थोडे ज्ञान मिळाले की त्याचा अहंकार वाढतो आणि तो निसर्गाचे, नीतीचे शाश्वत नियम झुगारून देतो. आपण खूप ‘प्रॅक्टिकल‘ आहोत असे त्यांना वाटते, पण प्रत्यक्षात ते भ्रमात जगतात आणि चुकीचे निर्णय घेतात.
• स्वतःचा विनाश (Self-Destruction): निसर्गाचा नियम असा आहे की, जर तुम्ही ‘निष्काम कर्माचा‘ (तणावमुक्त कामाचा) मार्ग नाकारलात, तर तुम्ही ‘सकाम कर्माच्या‘ (अहंकार आणि आशेच्या) जाळ्यात अडकाल. आणि जिथे अहंकार आहे, तिथे ताणतणाव, निराशा आणि शेवटी विनाश ठरलेलाच आहे.

८. निष्कर्ष

या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी एक अत्यंत स्पष्ट इशारा दिला आहे. ईश्वराचा किंवा निसर्गाचा नियम नाकारून ईश्वराचे काहीच नुकसान होत नाही, उलट जो तो नाकारतो, त्याचाच विनाश होतो. अहंकार आणि असूया माणसाचा विवेक (विचारशक्ती) हिरावून घेतात आणि विवेकाविना माणूस विनाशाच्या खड्ड्यात पडतोच. त्यामुळे शुद्ध मनाने निष्काम कर्म करणे हाच एकमेव सुरक्षित मार्ग आहे.

९. पुढील वाटचाल