अध्याय ३ रा – श्लोक – ३७ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३७ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील (३६ व्या) श्लोकात अर्जुनाने विचारले होते की, माणसाला इच्छा नसतानाही पाप करायला लावणारी ती अदृश्य आणि बळकट शक्ती कोणती आहे? या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नावर भगवान श्रीकृष्ण या ३७ व्या श्लोकात थेट आणि स्पष्ट उत्तर देतात. ते माणसाच्या त्या सर्वांत मोठ्या आणि खतरनाक शत्रूचे नाव उघड करतात, जो माणसाला आतून पोखरतो आणि त्याच्याकडून चुकीची कामे करवून घेतो. हा श्लोक म्हणजे मानवी मानसशास्त्राचा (Human Psychology) एक अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत आहे, ज्यामध्ये पापाचे आणि दुःखाचे मूळ कारण स्पष्ट केले आहे.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

श्रीभगवानुवाच ।

काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।

महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३७ ॥

संधी विग्रह

श्रीभगवान् उवाच ।

कामः एषः क्रोधः एषः रजोगुण-समुद्भवः ।

महाशनः महापाप्मा विद्धि एनम् इह वैरिणम् ॥ ३७ ॥

३. शब्दार्थ

·        श्रीभगवान् उवाच = भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले

·        कामः = काम (वासना / न संपणारी इच्छा)

·        एषः = हा

·        क्रोधः = क्रोध (राग / संताप)

·        एषः = हा

·        रजोगुण-समुद्भवः = रजोगुणापासून निर्माण झालेला

·        महाशनः = खूप खाणारा (ज्याची भूक कधीच भागत नाही असा)

·        महापाप्मा = अत्यंत पापी (सर्व पापे करवून घेणारा / घोर पापी)

·        विद्धि = जाण (समजून घे)

·        एनम् = याला (या कामाला/क्रोधाला)

·        इह = या जगात (किंवा या आध्यात्मिक मार्गात)

·        वैरिणम् = वैरी (सर्वांत मोठा शत्रू)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना, रजोगुणापासून निर्माण होणारा हा ‘काम‘ (वासना/इच्छा) आणि हाच ‘क्रोध‘ (राग) आहे. हा कधीही न धरणारा (महाशन) आणि अत्यंत पापी (महापाप्मा) आहे. या जगात तू यालाच तुझा सर्वांत मोठा शत्रू समज.” (जेव्हा कामात अडथळा येतो, तेव्हा त्याचेच रूपांतर क्रोधात होते, त्यामुळे काम आणि क्रोध हे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.)

५. आचार्यांचे मत

आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात अत्यंत मार्मिक स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की ‘काम‘ (इच्छा) हेच सर्व अनर्थांचे मूळ आहे. जेव्हा माणसाच्या मनात एखादी इच्छा उत्पन्न होते आणि तिच्या पूर्ततेत काही अडथळा येतो, तेव्हा त्या इच्छेचेच (कामाचेच) रूपांतर ‘क्रोधात‘ होते. म्हणून भगवान श्रीकृष्णांनी काम आणि क्रोध यांना दोन वेगवेगळे न मानता एकच मानले आहे. हा काम ‘महाशन‘ (कधीही संतुष्ट वा शांत न होणारा) आहे, कारण तुम्ही त्याला जितके विषय पुरवाल, तितका तो अधिक भडकतो (जसे अग्नीत तूप टाकल्यावर अग्नी शांत न होता अधिकच वाढतो). हेच पापाचे मुख्य कारण आहे, असे आचार्य स्पष्ट करतात.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर माऊली या श्लोकाचे वर्णन करताना काम आणि क्रोधाचे भयंकर स्वरूप उलगडून दाखवतात. माऊली म्हणतात की, हा काम आणि क्रोध म्हणजे साक्षात मृत्यूचेच रूप आहे. हे रजोगुणाच्या पोटी जन्मलेले असले तरी त्यांनी अज्ञानाला (तमोगुणाला) आपला मित्र बनवले आहे. हे अज्ञानाच्या अंधारात वाढतात आणि माणसाच्या ज्ञानाचा नाश करतात. जसा अग्नी लाकडाला जाळूनच शांत होतो, तसा हा काम माणसाचे सर्वस्व जाळून टाकतो. माऊली अतिशय सुंदर उपमा देतात की, ज्याप्रमाणे भुकेल्या लांडग्याला कितीही खायला दिले तरी त्याची भूक भागत नाही, तशीच या कामाची (वासनेची) अवस्था आहे.

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

·        इच्छांचे दुष्टचक्र (The Vicious Cycle of Desire): जेव्हा आपण एखादी गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा करतो (काम), तेव्हा दोनच गोष्टी घडतात. एकतर ती गोष्ट मिळते किंवा मिळत नाही. मिळाली तर ‘लोभ‘ (अजून हवे) वाढतो आणि नाही मिळाली तर ‘क्रोध‘ (राग/निराशा) येतो. या दोन्ही अवस्था माणसाला शांत बसू देत नाहीत आणि त्याच्याकडून रागाच्या भरात किंवा लोभापायी चुकीचे काम (पाप) करवून घेतात.

·        महाशन (The Insatiable Hunger): आपण विचार करतो की, “फक्त एकदा मला अमुक एक गोष्ट (उदा. नवीन फोन, गाडी, किंवा पद) मिळाली की मी समाधानी होईन.” पण तसे कधीच होत नाही. एक इच्छा पूर्ण झाली की लगेच दुसरी जन्म घेते. हेच कामाचे ‘महाशन‘ (कधीही न भरणारे) स्वरूप आहे. आजचे आधुनिक कन्झ्युमरिझम (Consumerism) याच तत्त्वावर चालते.

·        शत्रूची ओळख (Identifying the Real Enemy): आपण नेहमी बाहेरचे शत्रू शोधत असतो, पण श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की आपला खरा वैरी आपल्याच आत बसलेला आहे. बाह्य परिस्थिती किंवा इतर लोक आपल्याला पाप करायला लावत नाहीत, तर आपल्या आतील अनियंत्रित ‘इच्छा‘ (काम) आणि त्यातून येणारा ‘राग‘ (क्रोध) आपल्याला बळजबरीने चुकीच्या मार्गाला लावतात.

८. निष्कर्ष

अर्जुनाच्या “माणसाकडून बळजबरीने पाप कोण करवून घेतो?” या प्रश्नाचे अचूक उत्तर म्हणजे ‘काम‘ (अनियंत्रित इच्छा). हा काम रजोगुणातून जन्म घेतो आणि त्याची भूक कधीच भागत नाही. माणसाचे पतन होण्याचे आणि दुःखाचे हेच मूळ कारण आहे. जोपर्यंत माणूस या अंतर्गत शत्रूला (काम आणि क्रोधाला) ओळखत नाही आणि त्याच्यावर नियंत्रण मिळवत नाही, तोपर्यंत तो शांती आणि प्रगती मिळवू शकत नाही.

९. पुढील वाटचाल