श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील २५
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (२४ व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले
की, श्रेष्ठ आणि ज्ञानी
माणसाने जर कर्तव्य सोडून दिले,
तर
समाजाचा कसा विनाश होतो. त्यामुळे ज्ञानी माणसानेही कर्म केलेच पाहिजे, हे सिद्ध झाले. पण आता येथे एक मोठा
वैचारिक प्रश्न उभा राहतो: “जर अज्ञानी (सामान्य) माणूसही कर्म करत आहे आणि
ज्ञानी माणूसही कर्म करत आहे, तर या
दोघांच्या कर्मात फरक काय? बाहेरून
पाहताना तर दोघेही कामच करताना दिसतात,
मग
त्यांच्या मानसिकतेत नेमका कोणता बदल असतो?”
या
अत्यंत सूक्ष्म आणि मानसशास्त्रीय प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण या २५ व्या
श्लोकात देत आहेत. ज्ञानी आणि अज्ञानी यांच्या दृष्टिकोनातील नेमका फरक आणि ‘लोकसंग्रह‘ या संकल्पनेचा व्यावहारिक उपयोग श्रीकृष्ण इथे उलगडून दाखवत
आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम्
॥ २५ ॥
संधी विग्रह
सक्ताः कर्मणि अविद्वांसः यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्यात् विद्वान् तथा असक्तः चिकीर्षुः लोक-संग्रहम् ॥ २५
॥
३. शब्दार्थ
- सक्ताः = आसक्त झालेले
(फळाच्या आशेने गुंतलेले)
- कर्मणि = कर्मामध्ये
- अविद्वांसः = अज्ञानी लोक
(सामान्य लोक)
- यथा = ज्याप्रमाणे
- कुर्वन्ति = करतात (कर्म
करतात)
- भारत = हे भरतवंशी
(अर्जुना)
- कुर्यात् = करावे (आचरण
करावे)
- विद्वान् = ज्ञानी माणसाने
- तथा = त्याचप्रमाणे
(तशाच उत्साहाने)
- असक्तः = अनासक्त राहून
(आसक्ती सोडून)
- चिकीर्षुः = करण्याची इच्छा
ठेवून
- लोक-संग्रहम् = लोकसंग्रह (जगाचे
कल्याण / समाजाला योग्य दिशा देणे)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे भरतवंशी अर्जुना, ज्याप्रमाणे अज्ञानी लोक कर्मामध्ये आसक्त
होऊन (फळाच्या आशेने) कर्म करतात,
अगदी
त्याचप्रमाणे ज्ञानी माणसाने कोणतीही आसक्ती न ठेवता, केवळ लोकसंग्रहाच्या (जगत् कल्याणाच्या)
इच्छेने कर्म करावे.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ज्ञानी आणि अज्ञानी
यांच्या मनोवृत्तीतील दरी स्पष्ट करतात. अज्ञानी माणसाला वाटते की “मी कर्ता
आहे आणि या कर्माचे फळ मलाच मिळणार आहे.” या अहंकाराने आणि स्वार्थाने तो
अत्यंत उत्साहात काम करतो. याउलट,
ज्ञानी
माणसाचा अहंकार नष्ट झालेला असतो. त्याला स्वतःसाठी काहीही नको असते. परंतु, त्याने जर काम थांबवले, तर सामान्य लोक आळशी बनतील. त्यामुळे
अज्ञानी लोकांचा उत्साह टिकवून ठेवण्यासाठी आणि त्यांना सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी
(लोकसंग्रहासाठी) ज्ञानी माणसानेही तितक्याच (किंबहुना त्याहून अधिक) उत्साहाने
कर्म करत राहिले पाहिजे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी हा फरक अत्यंत समर्पक दृष्टांतातून
सांगितला आहे. माऊली म्हणतात की,
जसा
एखादा लोभी माणूस पैशाच्या लालसेने रात्रंदिवस खपतो, अगदी तशीच मेहनत ज्ञानी माणसानेही केली पाहिजे. पण त्याच्या
मेहनतीमागे लोभ नसून, जगाला
तारण्याची भावना असते. बाहेरून पाहणाऱ्याला दोघांची कृती सारखीच दिसते; पण एकाच्या कृतीत स्वार्थाचा अंधार असतो, तर दुसऱ्याच्या कृतीत परमार्थाचा प्रकाश
असतो. ज्ञानी माणसाने आपला अनासक्त भाव मनात ठेवून, बाहेरून मात्र सामान्य माणसासारखेच उत्साहाने वागले पाहिजे.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- बाहेरून
समान, आतून
भिन्न (Same
Action, Different Mindset):
दोन व्यक्ती एकाच ऑफिसमध्ये,
एकाच पदावर समान तास काम करत असू शकतात. एक जण फक्त पगारासाठी, प्रमोशनसाठी आणि
रागाच्या किंवा भीतीच्या दबावाखाली काम करत असतो (अज्ञानी/सक्ता:). दुसरा
मात्र आपले काम हे एक पवित्र कर्तव्य मानून, कंपनीच्या किंवा समाजाच्या भल्यासाठी आनंदाने करत असतो
(विद्वान्/असक्त:). कृती तीच असते,
पण मानसिक अवस्था पूर्णपणे वेगळी असते.
- आसक्ती
विरुद्ध अनासक्ती (Attachment
vs. Detachment): आसक्तीमुळे
कामात ताण, भीती आणि
निराशा येते. जर फळ मनासारखे मिळाले नाही तर अज्ञानी माणूस खचून जातो. पण
ज्ञानी माणूस अनासक्त असल्याने तो कामाचा आनंद घेतो आणि निकालाने विचलित होत
नाही. त्याची ऊर्जा नेहमी स्थिर राहते.
- लोकसंग्रहाची
प्रेरणा (Motivation
for Global Good): स्वतःसाठी काम करण्याला एक
मर्यादा असते, पण जेव्हा
माणूस ‘समाजासाठी‘ काम करू लागतो, तेव्हा त्याची
क्षमता अमर्याद होते. ज्ञानी माणसाच्या अफाट उत्साहाचे रहस्य या ‘लोकसंग्रह‘ (जगाचे कल्याण) या
भावनेतच दडलेले असते.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्णांनी एक अत्यंत सुंदर आणि
सकारात्मक संदेश दिला आहे. ज्ञानी होणे म्हणजे जंगलात जाऊन निष्क्रिय बसणे नव्हे.
खरा ज्ञानी तोच आहे, जो अज्ञानी
माणसासारखाच अहोरात्र राबतो, पण त्या
राबण्यामागे स्वार्थाऐवजी ‘निस्वार्थ
सेवेची‘ भावना असते. अध्यात्म
म्हणजे कृती सोडणे नसून, कृतीमागील हेतू
(Motive) बदलणे आहे, हे इथे सिद्ध होते.
९. पुढील वाटचाल
“अज्ञानी
माणसाने फळाच्या आशेने आणि ज्ञानी माणसाने लोकसंग्रहासाठी कर्म करावे,” हे स्पष्ट झाले. पण आता
एक नाजूक प्रश्न उभा राहतो: “ज्ञानी माणसाने अज्ञानी माणसाला कसे वागवावे? जर अज्ञानी माणूस चुकीच्या भावनेने
(आसक्तीने) कर्म करत असेल, तर ज्ञानी
माणसाने त्याला लगेच ते कर्म करण्यापासून थांबवावे का?” यावर अत्यंत
मानसशास्त्रीय आणि सामाजिक शहाणपणाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण पुढील २६ व्या श्लोकात
देणार आहेत. तिथे ते सांगतील की,
“ज्ञानी माणसाने अज्ञानी लोकांच्या बुद्धीत गोंधळ (बुद्धिभेद) निर्माण करू
नये.” (न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां
कर्मसङ्गिनाम्…) लोकांना एकदम
उपदेशाचे डोस पाजण्याऐवजी त्यांच्याकडून कसे काम करवून घ्यावे, याचे नेतृत्वाचे उत्तम रहस्य पुढील श्लोकात
उलगडेल.