श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ३ ऱ्या अध्यायातील ३१
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील (३० व्या) श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी कर्मयोगाचा
सर्वात महत्त्वाचा आदेश दिला: “सर्व कर्मे मला अर्पण कर, आशा आणि अहंकार सोडून दे आणि शांत मनाने
युद्ध कर.” हा आदेश किंवा सिद्धांत दिल्यानंतर आता स्वाभाविकच असा प्रश्न
निर्माण होतो की, “या सिद्धांताचे
पालन केल्याने माणसाला नेमके काय प्राप्त होते?” कोणत्याही नियमाचे किंवा तत्त्वाचे पालन करण्यापूर्वी
माणसाला त्याचे फळ किंवा परिणाम जाणून घेण्याची इच्छा असते. भगवान श्रीकृष्ण या ३१
व्या श्लोकात स्वतःच्या या ‘मताचे‘ (सिद्धांताचे) निष्ठेने पालन करणाऱ्या
माणसाची कशी प्रगती होते आणि तो कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो, हे अत्यंत स्पष्ट शब्दांत सांगत आहेत.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः
॥ ३१ ॥
संधी विग्रह
ये मे मतम् इदम् नित्यम् अनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः मुच्यन्ते ते अपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥
३. शब्दार्थ
- ये = जे (जे लोक)
- मे = माझे
(श्रीकृष्णांचे)
- मतम् = मत (हा कर्मयोगाचा
सिद्धांत)
- इदम् = हे
- नित्यम् = नेहमी (सातत्याने)
- अनुतिष्ठन्ति = आचरण करतात (पालन
करतात)
- मानवाः = माणसे
- श्रद्धावन्तः = पूर्ण श्रद्धा
ठेवून
- अनसूयन्तः = असूया (दोष
काढण्याची वृत्ती / मत्सर) न ठेवता
- मुच्यन्ते = मुक्त होतात
- ते = ते (लोक)
- अपि = सुद्धा
- कर्मभिः = कर्मांच्या
बंधनातून
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जे लोक माझ्या या (निष्काम
कर्मयोगाच्या) मताचे अत्यंत श्रद्धेने आणि कोणत्याही प्रकारची असूया (दोषबुद्धी) न
ठेवता नेहमी पालन करतात, ते लोकसुद्धा
सर्व कर्मांच्या बंधनातून मुक्त होतात.”
५. आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य या श्लोकावरील भाष्यात ‘श्रद्धावन्तः‘ आणि ‘अनसूयन्तः‘ या दोन शब्दांवर विशेष भर देतात. ते
म्हणतात की केवळ बाह्यतः नियमांचे पालन करून उपयोग नाही. ईश्वराने सांगितलेल्या
मार्गावर पूर्ण ‘श्रद्धा‘ असायला हवी. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ‘असूया‘ (मत्सर किंवा दोष काढण्याची सवय) नसली पाहिजे. अज्ञानी
माणसाला वाटू शकते की, “श्रीकृष्ण स्वतःला ईश्वर मानून मला स्वतःसाठी लढायला
लावत आहेत” — असा दोष न काढता,
अत्यंत
शुद्ध मनाने जो या उपदेशाचे आचरण करतो,
तो
कर्माची फळे भोगण्यापासून (जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून) कायमचा मुक्त होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी यावर अतिशय गोड भाष्य केले आहे.
माऊली म्हणतात की ज्याप्रमाणे एखादा रुग्ण डॉक्टरांवर पूर्ण विश्वास ठेवून त्यांनी
दिलेले कडू औषधही निमूटपणे घेतो आणि आजारातून मुक्त होतो, अगदी त्याचप्रमाणे जो मनुष्य भगवंताच्या या
वचनांवर कोणताही संशय न घेता विश्वास ठेवतो आणि आपले विहित कर्म करत राहतो, तो संसारातील सर्व दुःखांतून आणि कर्माच्या
जाळ्यातून सहज पार होतो. ईश्वराचे शब्द हेच त्याच्यासाठी मुक्तीचे साधन बनतात.
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
- श्रद्धा
आणि अंमलबजावणी (Faith
and Execution): कोणत्याही
क्षेत्रात यश मिळवण्यासाठी मार्गदर्शकावर (मेंटरवर) श्रद्धा लागते. जर आपण
सतत “हा मला असे का करायला सांगत आहे?” असा संशय घेत राहिलो, तर आपण कधीच प्रगती करू शकत नाही. पूर्ण श्रद्धेने (श्रद्धावन्तः) कामाला लागणे ही यशाची पहिली
पायरी आहे.
- असूया
नसणे (Zero
Cynicism): ‘अनसूयन्तः‘ हा शब्द
आजच्या काळासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. दुसऱ्यामध्ये सतत दोष काढण्याची, प्रत्येक चांगल्या
गोष्टीत वाईट शोधण्याची वृत्ती (Cynicism)
माणसाची सर्व ऊर्जा नष्ट करते. असूया सोडली की मन शांत होते आणि कामावर
लक्ष केंद्रित करता येते.
- सातत्य (Consistency): श्रीकृष्णांनी ‘नित्यम्‘ (नेहमी) हा शब्द
वापरला आहे. दोन दिवस चांगल्या विचारांनी काम केले आणि तिसऱ्या दिवशी पुन्हा
अहंकाराने वागलो, तर उपयोग
नाही. चांगल्या आचरणात सातत्य असणे ही मुक्तीची (तणावमुक्तीची) अट आहे.
८. निष्कर्ष
या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले आहे की अध्यात्म हे
केवळ बौद्धिक चर्चेसाठी नाही, तर ते आचरणात
आणण्यासाठी आहे. जो माणूस ईश्वरावर किंवा सर्वोच्च तत्त्वावर श्रद्धा ठेवून, मन स्वच्छ ठेवून (दोषबुद्धी सोडून) आणि
सातत्याने निष्काम कर्म करतो, त्याला कर्माचे
ओझे वाटत नाही. तो जीवनातील सर्व तणाव,
दुःख
आणि कर्माच्या बंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतो.
९. पुढील वाटचाल
“जे लोक
श्रद्धेने या सिद्धांताचे पालन करतात,
ते
मुक्त होतात,” हे आता स्पष्ट
झाले. पण नाण्याला दुसरी बाजूही असते. समाजात असेही काही लोक असतात जे अहंकारामुळे
किंवा संशयी वृत्तीमुळे या उपदेशाकडे दुर्लक्ष करतात, किंवा त्यामध्ये दोष काढतात. मग अशा
लोकांचे काय होते? त्यांच्या या
नकारात्मक वृत्तीचा त्यांच्या आयुष्यावर काय परिणाम होतो? या प्रश्नाचे उत्तर भगवान श्रीकृष्ण पुढील
३२ व्या श्लोकात देणार आहेत. तिथे ते स्पष्ट करतील की जे लोक या मताचे पालन करत
नाहीत (ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे
मतम्…),
त्यांचा
कसा सर्वनाश होतो. या विनाशकारी प्रक्रियेचे विवेचन आपण पुढील श्लोकात पाहू.